Texts       Paeaina 8-3-1889       Kuokoa 8-3-1889       Bulletin 8-2-1889       Advertiser 7-31-1889      
Nakanaela's Biography of Wilcox

Ko Hawaii Paeaina - August 3, 1889
Hawaiian language newspaper report of Wilcox insurrection, July 30, 1889

(click for full pdf at Papakilo)

mana kumu      
(original version)      

KIPI KULOKO
ma
HONOLULU!

Wilikoki a me kona Poe Kipi!
Na Koa Kumau Puuwai koa!
Aole haawi pio a i ka Hopena!
UA PAU KE KIPI A UA HOKA!
KELA A ME KEIA MEA!

He mau malama aenei ko Wilikoki hoolala ana e hookahuli i ke aupuni, me ka halawai pinepine ana me kona mau paalalo ma ka punana o Palama (Hale noho o ke Kama Aliiwahine Liliuokalani), kahi a Wilikoki i noho ai mai ka wa mai ona i hoi mai ai mai Kapalakiko mai.

Aole i maopopo loa na kumu hookahuli aupuni i hoolala ia ai, koe wale no na lohe e pahola nei, o ka mea i ake loa ia, oia ka loaa aku o ka Moi iloko o ka pa alii, hoomalu iaia maloko olaila, alaila koi aku iaia e hookahuli i ke Kumukanawai e paa nei, a e kukala aku i ke Kumukanawai hou i hoomakaukauia. O kekahi hoi, e kipaku i ka Moi, a e hoonoho ae i ka Hooilina Moi ma ke kalaunu. O kekahi hoi, e hoopau i ka Aha Kuhina e noho nei, a e wae i Aha Kuhina hou. Nolaila ua huikau na lohe, aka malia o puka ae ka mea oiaio ma na olelo ike a ka poe i hopuia.

Aole no i nele loa ke aupuni i na mahui hookahuli aupuni a Wilikoki, a nolaila ua hoike aku ke aupuni i na oleloao i ka Hooilina Moi e hookuke ia Wilikoki mai kona wahi aku, no ka mea ke hoolala nei o Wilikoki i kekahi hana ino, eia nae aohe i hoolohe ia mai ia oleloao.

I mea e hoonalonalo ai i ka hoomaamaa ana i ka poe manao ia e komo pu ana iloko o keia ohumu kipi, ua hapai o Wilikoki i ka Hui Kipu Kamehameha no ka hoomaamaa ana.

A ia Wilikoki i ike ai, ua puni kekahi poe iaia, a ua pii aku ka heluna i ke 70 paha me ka hai pono ole ia o ke kahua i hoolala ia i kekahi poe o ia Hui, a oiai hoi ke hele nei ka manawa, a he mea pono ole ke hoolohilohi ia mahope lohe loa ia, ua hooholo o Wilikoki a me kona mau paalalo i ka manawa e hapaiia ai e hooko i keia ohumu kipi.

Nolaila ma ka la 29 o Iulai, ua hooholo ua Wilikoki nei e hooko i ka iini a kona puuwai eleele, a ua haawiia na kauoha i kana poe i hilinai ai, e malamaia ana he halawai ma ka hale noho o ka Hooilina Moi ma Palama. I kekahi poe, ua konoia e hele ae i ka ahaaina malaila, a i kekahi poe ua kii maoli ia ma na kauhale noho me ka maopopo ole a lawe ia i ka punana o na kipi.

Ua lohe ia, mai ka hora 9 aku o ka po o ka la 29 o Iulai ahiki i na hora poniponi o ka wehena pawa o ka la 30 ka hoakoakoa ia ana o na poe kipi. O kekahi poe, ua hiki ilaila me ka maopopo o ka hana he kipi, a o kekahi poe poe, ua hiki no ka ahaaina a me ke kii kino maoli ia ma na kauhale. Ua lohe pu ia ua hului pu aku o Kapena Kaaha o ka Puali Puali Haku Ponoi, ia 20 paha koa o ia puali mahope o ka pau ana o ka lakou paikau o ia po Poakahi.

I ka hiki ana o kela a me keia i ka punana o ke kipi, ua hoohiki pakahi ia mai Ia Iakou me na olelo, “Ke hoohiki nei au e ku mahope o Wilikoki a make a ola.” Pau kela hoohiki, alaila ua hoaahu ia mai la kekahi poe me na palaka ulaula i hoolako e ia, a haawi pu ia mai la na pu a me ua lako kaua. Ua olelo pu ia [n]o hoi, ua hoohainu ia kekahi poe i ka rama.

I kela wa, ua mihi ka poe akahi no a komo i keia hui no ka pilikia, a o ka poe keia e noi imi kala mai ana e hoi e ike hope loa i ka ohana, ua paa ia mai la a kau ia mai la i ka waha o ka pu me ka hooweliweli e ki ia i ka pu ke mahuka, aka o ka poe i maopopo ke ano o keia ohumu hookahuli aupuni, aole o lakou hopohopo a makau, oiai ua haawi lakou i ko lakou ola no keīa hana ino.

Nolaila, ma ka hora 4 wanaao Poalua, Iulai 30 ua kai mai la ka huakai kipi mai Palama mai ma ke alakai ana a R. W. Wilikoki a me kona poe paalalo, ma ka hele ana ma alanui Moi, pii ma alanui Rikeke, huli ma alanui Halealii a ma ka puka mauka o ka pa alii. Ia lakou ma ke ala e iho nei, ua loaa mai la ia lakou kekahi poe e hele ana ma ke alanui a ua hookomo ia mai la iloko o ka laina, me ka ohi pu ana mai i na makai malalo iho Iloko o ka laina me na olelo hooweliweli a Wilikoki a me Boyd: losepa he makai i huli kana uwati; Hiona, makai ku huina o AIanui Liliha; Mu, makai ku huina o ka huina a Kale; Enoka, makai ku huina o ke kihi o Mika Holo; Bila, makai ku huina o na huina o na alanui Likelike ma Moi; a me Keawehawaii, makai ku huina o na alanui Moi me Rikeke. Ua lawe pu ia lakou a pau iloko o ka pa alii, alaila hookuu ia mai. Ua manao ia, aia mawaena o ke 80 a me 100 ka nui o ka poe i komo ma keia kipi kuloko.

I ka hiki ana o ka huakai mawaho o ka puka, ua kahea aku la o Wilikoki i ke koa kiai e wehe mai i ka puka. Ua ninau mai la ke koa kiai owai mawaho, alaila ua pane ia mai la, “owau o Wilikoki.” Ia wa koke no, kahea ae la o Wilikoki i kona mau koa "a Laina Compani!” Aole i wehe aku aku ke koa i ka puka, aka ua holo aku la oia e hoike ia Lutanela Robata Waipa Paka eia o Wilikoki me kekahi huakai kanaka mawaho. Ua liuliu awiwi ae la ia i kana pahi i unuhiia a hoomaka aku la e iho i ke alapii o ka Halealii. Aka, ia laua i puka aku ai, ike aku la laua i ka huakai kanaka me Wilikoki e iho mai ana makai o ka puka pa, oiai ua pii ae no kekahi o na poe kipi maluna o ka pa a wehe i ka puka. I ke kokoke ana e hiki mai i ke alapii, ua ku iho la ka laina a pii mai la o Wilikoki iluna o ke alapii a noi aku la ia Robata Paka e haawi pio mai i ka Halealii, aka ua hoole ia aku. Ua huli hope aku la o Wilikoki, hoohele aku la i na kipi no ka lawe ana i ka hoomalu o ka pa alii. Ua kauoha aku la o Robata Paka i kona mau koa i hoonoho kiai ia ai he 16 ka nui, ke hui pu ia me elua Kakiana a me hookahi kopala, e hoi mai a e paa i ka Halealii ahiki wale i ka haawi pio ana o Wilikoki i ka hora 7 a oi o ka po iho.

Mahope koke iho o ko ka poe kipi komo ana iloko o ka pa alii, ua hoopuka ia ae kekahi hapa o ko lakou huina e kiai a malama i ka hale aupuni o Aliiolani Hale, malalo o na aliikoa kipi o B. H. Kahananui a me Alexander Smith (Alika.)

O ka laina o na paahao hana kaa hoki i hoouna ia mai ai ia kakahiaka, i ka hiki ana iho mawaho o ka Hale Aupuni ua paa mai la i na koa o ko Wilikoki aoao, a hookomo ia aku la iloko o ka pa alii, a malaila ka lakou hana i hana ai ia la.

I ke komo ana o na kipi iloko o ka pa alii, ua holo koke mai la kekahi makai ku huina o Paahao ka inoa e hoike ia Kapena Larsen no keia kipi. Ua holo koke aku o Kapena Larsen e nana i keia kipi, a i kona ike ana i na kipi iloko o ka pa alii, ua holo loa aku oia i ka hale noho o ka Ilamuku e hoike ai i keia kipi, a waiho aku la i ka lio no ka Ilamuku e holo mai ai i Kuapapanui.

Ua awiwi loa ka Ilamuku ahiki ana i Kuapapanui, a malaila aku i telepone ai oia i ka Loio Kuhina no keia kipi. Ua hoike pu ia ka lohe i na Kuhina Jona Austin a me S.M. Damon, oiai hoi ke Kuhina Kalaiaina ma Kalaupapa, Molokai.

O ke Alii ka Moi, ma Honuakaha oia kahi i moe ai ia po, a ua puiwa oia i ke kupilikii o ke kulana i ke telepone ana aku o kekahi wahine oloko o ka pa alii iaia. Nolaila, ua telepone koke aku oia i ka Hope Puuku J.W. Robertson a ua hele mai oia me ka pupuahulu i kahi o ka Moi i moe ai, a hoi pu aku la laua no ka Hale Waapa me ka awiwi, kahi o ka Moi i noho iho ai me ke kiai ia e na koa kamau he 10.

Ua hoouna olelo aku ka Moi i ke kapena o ka moku kaua Amerika Adams, e hoike aku ana oia iaia no kekahi mau pilikia e hana ia mai ana a malia e noi aku oia i kona kokua ana. Nolaila, ua pane mai ke kapena iaia, na oluolu loa oia e hookipa aku iaia.

Mawaena o ka hora 8 a me 9 o ia kakahiaka, ua malama iho na Kuhina ekolu i halawai ma Kuapapanui, a ua hooholo lakou e kono aku ia Col. V.V. Akepoka e lawe i ka noho Alihikaua ana o na Puali Koa Kumau a me Puali no ka hoomalu ana i keia kipi a e hoouna aku ia Kuhina S.M. Damon a hele e halawai kino me ke alakai o ka poe kipi a e ninau i ke kumu o keia kipi a me ko lakou makemake.

Ua haawi aku o Col. V.V. Akepoka i ke kauaoha ia Akukana W.S. Wond e houluulu mai i na koa o ka Bataliona Puali Helu 2. Ua hoouna aku o Akukana Wond i kana kauoha, aka hookahi wale no i hoolohe mai i ke kauoha o Kapena Henry Kala, oiai oia e omaimai ana ahiki ole ke hooko.

Iloko o keia wa ua kauoha i ka Honolulu Raifela e hele ae ma ka Halepaikau, a ua hooko hikiwawe ia i kokoke aku ka heluna i ka haneri.

Ia wa hookahi no, ua hoopuka ae ka Ilamuku i keia olelo hoolaha malalo iho:

O na kanaka a pau loa, he poe lawelawe no ke aupuni e noho nei ma keia kulanakauhale, ua kauoha ia lakou e hele koke ma ke keena o ka Ilamuku. E hooko i keia kauoha.

J.H. Soper,
Ilamuku.

Aponoia:

      Jona Austin, Kuhina o ko na aina e
      S. M. Damon, Kuhina Waiwai
      C.W. Ashaford, Loio Kuhina.
              Honolulu, Iulai 30, 1889.

Ua hele aku o Kuhina Damon i ukali ia e Lutanela Makai Kamane e koi i na kipi e haawi pio mai, ma alanui Moi ahiki i ka puka pa nui ma ke alo o ka pa alii. Aka aole oia i ae ia mai e komo.

Mamua ae o ke kani ana o ka hora 9 am, ua makaukau na koa o ka Puali Raifela, a e maki ana lakou ma na wahi i hoonohonoho pono ia. Ua hoonoho ia ma kela a me keia kihi o ka pa alii he hookahi koa o ka puali Raifela no ka hakilo ana i ko lakou poe, a ma na kihi o na alanui Puowaina a me Moiwahine a ma ka huina o Manamana. Ma ke kuea o ka Hotele Hawaii kekahi Puali, malalo o Mekia Hebberd no ke kiai ana ia wahi a me ka makaala ana no na poe kipi.

I ke kani ana o ka hora 10:10 am ponoi, ua lohe ia ke kani ana mai o kekahi pu mailoko mai o ka Hale Mele Hou, a o ka manawa no ia i hoomaka ai o ke kipu ana.

Iloko o keia manawa i huai aku ai kekahi piha pukuniahi mailoko aku o ka pa alii, malalo o ka hooponopono ana a Robert N. Boyd, a lele aku la kona mau poka ma o a maanei me ka pakele o kekahi poe mai ku.

Ua hoomau aku na koa Raifela i ke kipu ana i na koa kipi e maalo ae ana iloko o ka Pa Alii a e lohe ia aku ana he poha ana mai o na pu, mai luna mai o ka Aleo o Kawaiahao, me ka Hale Mele Hou, a mai ka hale noho aku o Wanabaga, a mai ka Hotele Hawaii mai, a mai kekahi wahi ma Healani Hale mai, a ua hiki ole hoi i ko Wilikoki mau koa ke ku aku imua, oiai na poka e haluku ana iloko o ka Pa Alii.

Ua hala ole ke kipu alapine ana a ka poe kipu pololei o na Raifela, a ua kau maoli ka weli o kekahi hapa nui o ka poe kipi iloko o ka pa alii e ku wale ana aohe lako kaua, i ko lakou ike maka ana i ka haule make ana o kekahi mau hoa kipi o lakou.

Ua hoomaka koke iho la ke ki ana aku a ki mai o na aoao elua no kekahi manawa, a iloko o keia wa i ku aku ai ke alakai o na pukuniahi Robert N. Boyd i ka poka mai kekahi aku o na koa Raifela, a o ka pau no ia o kona lawelawe ana. Mamuli o keia kumu, ua hiki ole ke hoohana hou ia na pukuniahi a no ka nele no hoi kekahi i ka poka a me ka pauda ole. Oiai nae ka mea ki pukuniahi ma ka puka Kinau o ka pa alii e hoomakaukau ana i kana pu e laina pololei a ki aku, ua loaa mai la oia i kekahi poka i maopopo ole kona wahi i lele mai ai, a mamua ae o kona newa ana iho, ua huki mai la oia i ke kaula a kani aku la ka pu a waiho ma ule aku la.

Ua lohe ia, ua hoouna elele aku o Wilikoki ma ka lima o Kapena Kaaha e noi ana i ka Moi e hoi iloko o ka pa alii a nana e malama kona maluhia. Ua pane mai ka Moi ma o ia elele hookahi e hoole ana.

Ma ka hora 11:30, ua maki ae la kekahi laina o na koa Raifela a hoomoana ana ma ka huina o na alanui Moiwahine a me Puowaina, a maki ae la a komo iloko o ka pa hoki o ka aupuni ma Aliiolani Hale. Ua manao ia, mai kekahi aku o keia poe koa ka poka i ki ia ai o Kelelua a make loa, oiai, oia e ku ana mawaena o kekahi mau kumu pama elua ma kahi kokoke i ke kia o Kamehameha I. I kona manawa nae i ku ai, ua holo ae la oia a palihi i kekahi kumu pama, a waiho iho la ilalo me ka haukae aku o ke koko ma o a maanei, a ua loaa kona Kia Hoomanao ma o ke kakau ia ana o kona inoa maluna o ua kumu Pama ala.

I ka wa ane i ki ia ai o Keki makai o ka Hale Aupuni a ku ai, oia no ka manawa i hoohehee iho ai o John Hapa, me he mea la ua ku i ka poka, a waiho malie aku la i ka honua me ka oni ole, a mahope iho o ka loaa ana he manawa kupono nona e holo ai, ua ala aela oia a holo aku la no kona ola, a hui aku la me ka wahine i kau hale.

Ia manawa hookahi no i puhee aku ai na koa a me Kahananui ma ka aoao makai o ka Pa Aupuni, a o ka mea paha ia i olelo ia ai, “ao i ke koa ao i ka holo.”

Ua waiho iho la ke pa o ka Hale Aupuni aohe poe nana e kiai, oiai ua auhea aku la na koa o ko Wilikoki aoao no ko lakou mau ola iho, a aole no h[oi] i komo koke aku na koa Raifela ilaila, no ka mea, aole lakou i ike ua auheee aku na koa kiei.

Mamua ae o ke kani ana o ka hora [1?] p.m. ua komo aku la na koa Raifela iloko o ka pa o Aliiolani Hale, a li[lo] pio ae la he hookahi pu i kukuluia ma kekahi kumu wi ia lakou, a lilo pu ae la no hoi ia lakou ka hoomalu ana o ia wahi.

I ka aui ana ae o ka la ua hopu pio ia he eha poe kipi mahope o ka holomahuka ana mailoko mai o ka Pa Alii maluna o ka pa. He elua o lakou i eha, hookahi nae mea i pilikia loa. Na na kauka Rokeke a me Wood wahi ko laua mau eha ma ka Halewai. Ua hoike ae kela poe pio i hopu ia ai o ka makemake o ko lakou poe hoa e puka mai mailoko mai o ka pilikia.

Ma ka hora 5:25 pm, ua ike ia aku la kekahi poe koa o Wilikoki, e holo mai ana ma ka aoao makai nei o ka Halealii a puka ma ka puka pa ma ke alanui Moi, me kekahi kilepa keokeo o ka haawi pio, e paa ia ana i Kauaehu i hikii ia maluna o kekahi wahi au pulumi, a komo ae la iloko o ka Hale Aupuni Aliiolani, a malaila hoi ka Puali Raifela kahi i hoomoana ai, no ka hoomakaukau ana e komo iloko o ka pa alii e hopu pio ai ia Wilikoki.

Ma ka hakalia ole iho, ua hoopaaia ae la ko lakou mau lima ma na kupee hao, a lawe ia aku la no Kuapapanui e hoopaa ia ai, o ka makou mau poe i kamaaina ai iloko o ia huina, oia o Kapena A. S. Alika, S. E. Kaiue, Kanaehu, Hamaia a me Sam Leleo.

Mamua iho o ka hora 6 ahiahi, ua hoolei ia na poka pahu mai waho aku nei iluna o ka Hale Akala o ka Moiwahine, kahi a Wilikoki a me kona poe kakaikahi i koe aku e pee ana. A i ka ike ana o Wilikoki e make ana oia, nolaila ua kahea mai la oia a i ole o kekahi paha o lakou mai loko o ka pa alii, “e pau ke kaua! e pau ke kaua!” Nolaila, ua hamama mai la ka puka pa ma alanui Rikeke, a ua komo aku la ka Puali Raifela a lawe ae la i ka pa alii me ka lawe pio pu mai ia Wilikoki a hoopaa ia ma Kuapapanui.

O ka poe i make ma ka aoao kipi o Wilikoki maloko o ka pa alii, i ka Poalua nei, o Loika, Poni, Kawaiwai, Samuela Kaka, a maloko hoi o ka pa aupuni o Aliiolani Hale, o Kelelua a me Keki.

Ua noho ke kiure kononelo no ka niele ana i ke kumu o ka make o kela poe maluna a ua hooholo, ua make lakou mai na poka mai i kiia no ko lakou kipi akea i ke aupuni.

O ka poe i ku i ka poka a eha, e lapaauia nei ma ke Halemai, o Robert N. Boyd, George Markham, Toma Hopa [he Tahiti], Kamai a me Walu. O ka poe i ku a eha e lapaauia nei ma ka hale paahao o Kawa, o Kuaumoana, Makolo, a me Keawe.

Eia ka papa inoa o ka poe i hopuia a e paa nei.

R.W. Wilcox, A. Loomenn, R.N. Boyd, Geo. Markham, J.M. Poepoe, J.E. Bush, Capt. J. Kaaha, Capt. Alex Smith, (Alika) A.S. Mahaulu, L. Kaimimoku, B.H. Kahanahui, Geo. Kaili, Pamalo, R. Palau, D.W. Pua, Sam K. Pua, A.K. Palekaluhi, David Kaapa, S.E. Kaiue, Hamaia, Keoni Hapa, Kailianu, Sam Leleo, D. Kahukula, H. Kuhikahi, Keoni Palau, Ekela Mahuka, S. Kalahili, H.P. Kaueohu, S. Makaluhi, Keoni Kaai, J. Kamakee, Bill Perry, Kukaulalii, Kahuakai, Hoomanawanui, Pali, Nakai, K. Kanikolio, Kalokai, Manu, Kaaio, S. Kila, Kamaikaaloa, Namehana, Kaone, S. Uilama, Solomona, Keaona, Manuel, Nahinalau, Kalili, J.K. Kaunamano, Auwai, Naihe, Toma Hopa, Kamai, Walu, Kuaumoana, Makolo, Keawe, Geo. Maxwell a me Lohelohe.

KA MOOLELO A LUTANELA WIWO OLE ROBERT PARKER

Eia malalo iho nei ka moolelo o Lutanela wiwo ole Parker o ua koa kumau no kona kiai hopo ole ana i ka halealii i ka Poalua nei, oiai o R.W. Wilikoki e noi pinepine ana iaia e haawi pio mai:

O ka manawa ia o kaʻu wati e ku ai ma ka pa alii me 16 koa, ke hui pu ia me elua Kakiana a me hookahi kopala. Ua kukuluia na koa ma na puka komo pakahi. Mawaena o na hora 4 a me 5 wanaao, ua hiamoe au, aka ua hele mai la nae ke koa kiai ma ka puka komo mauka o ka pa e hoala iaʻu a hai mai la, aia o Wilikoki a me na kanaka lehulehu mawaho o ka pa. Ua kahea mai o Wilikoki e wehe i ka puka, aka ma kahi nae o ke kahea mai, he “laina komopani” kai lohe ia aku. Ia wa, ua kukulu koke ae la au i koʻu mau koa iloko o ka Halealii, a kahea aku la i na koa ma na puka e hoi mai. Aole i maamaama loa, aka ke ike aku la nae au i kekahi o ko Wilikoki poe kanaka, ua pii mai la maluna o ka puka a wehe ae la i ka laka maloko aku nei. I ka hemo ana o ka puka, ua komo koke mai la o Wilikoki me 80 kanaka paha a ku iho la mamua o ka pa alii me ke kukulu laina ana. Ua hele mai la o Wilikoki i mua oʻu a kauoha mai la e haawi pio aku i kaʻu pahikaua a me ka Halealii iaia. Ua pane aku au iaia, aole. Pii aku la au iluna o ke alanui pii a hahai mai la o Wilikoki mahope oʻu me ka pu panapana i piha i ka poka. Ke nana kee nei nae au iaʻu e pii nei, me ka manao i na wa a pau e lilo ana au i kanaka make. O ka mea wale no e paa ana ma koʻu lima ia wa, o kaʻu pahikaua ua hemo. Iaia i pii mai ai a hapalua o ke alapii, ua huli hou aku la oia i hope a hoi aku la i kona puali. He kanaono paha o lakou e paa ana me na pu. Ua pii hou mai la oia a ninau mai la iaʻu auhea la na pukuniahi k.., aka ua hoole aku au i ka hoikeike ana iaia. Aka aohe i liuliu mahope iho, ua loaa aku la ua mau pukuniahi la a lawe ia ae la i kukulu ma kekahi kulana ana i manao ai maloko o ka pa alii, a hele aku la wawahi i ka hale paula. Ua puka aku la au i ka Halekoa a hoike aku la ia Kapena Kahalewai, aka ua kauoha mai oia iaʻu e hoi hou a mai noho a ae aku i kekahi mea e komo iloko o ka halealii. Iaʻu i hiki aku ai i koʻu wahi i kukulu ia ai, aohe i liuliu iho, [pa] hou mai la o Wilikoki a kahea mai la iaʻu e haawi pio aku i ka Halealii, no ka mea, ua makemake oia e kau i na pukuniahi iluna o ka hale. Ua pane aku la au mai ka puka aku, aole au e haawi pio aku ana ahiki i ke kanaka hope loa. Ua hele aku la oia, a aohe i emo hoi hou mai la a ninau auhea la na pukaupoohiwi a me na kukaepele pu. Ua pane aku au aole au ike. Kokoke paha i ka hora 8 a.m. ua pii hou mai la o Wilikoki iluna o ke alapii ma ka pu panapana ua kulaiia ke kiko a kau mai la i mua oʻu. Ua kukulu au he elua mau koa mahope oʻu me ka laua mau pu ua piha i ka poka a ao aku la ia laua, e ki ia Wilikoki ke ike laua i ka oni ana o kona lima. Noi hou mai la oia e haawi pio aku i ka Halealii, aka ua hoole aku au e like me mamua. Mahope koke iho, ua ike aku la au i ka uwai ia ana o na pukuniahi no ka makaukau e ki aku. Oiai au e holoholo ana malalo o ka halealii, me he mea la ua kuhihewa ia au o Wilikoki e ka poe kipu pololei owaho aenei ma ke alanui Likelike, a nolaila ua ki ia mai la i ka wa hookahi me na poka ekolu i hooku pololeiia iaʻu; hoʻokahi oia mau poka i hala ae maluna o kuu poo; hookahi kokoke loa ma kuu poohiwi akau; a o ke kolu, ua palahio ae la ma kuu poohiwi hema. Ua hoao makou e ai i ka aina kakahiaka, aka aohe i komo ai hou a po ka la, mahope iho o ka haawi pio ana o Wilikoki. I ka wa i ike ia ka weliweli o ka haule ana mai o na mea make a ka poe kipu pololei, ua holo aku kekahi poe o Wilikoki iloko o ka Haleakala e pee ai, oiai hoi kekahi poe he kanakolu o na kipi e ku ana malalo o ka alapii ma ka aoao mauka o ka Halealii. Ua pane aku au ia lakou e haawi pio mai i ka lakou mau mea kaua, aka ua hoole nui mai lakou. Ua pane hou aku la au ia lakou ina aole lakou e nee mai ia wahi aku, alaila e kipu aku ana au ia lakou. Ua kukulu ae la au he elua oʻu mau koa ma ka puka, aka mahope iho o kekahi mau minute, ua haalele iho lakou i na mea kaua i lalo, a na kau mau koa i kaili ae i ua mau pu la. Ua lawe ae au i ua poe nei iloko o ka hale kuke i ka hale ilalo a olelo aku la ia lakou he mau pio. Ma ka hora 5:30 p.m., ua hoopuka ia lakou ma ka puka nui makai ahiki i ka Hale Aupuni o Aliiolani Hale. Kokoke paha i ka hora 7 pm, ike aku la au i kekahi kanaka e holo mai ana mai ka Hale Akala, hoomaopopo iho la, he haawi pio keia, nolaila wehe ae la au i ka puka ma ke alo o ka Halealii. Mahope koke iho, ua komo mai la ka Puali Raifela a lawe aku la ia Wilikoki no Kuapapanui. Ua ike pono au i na mea a pau i hanaia, oiai ua ku wati au i po ka la.

KELA A ME KEIA

Ua aahu iho o R.W. Wilikoki me ka aahu Italia iaia maloko o ka pa alii i keia kakahiaka.

Ua lohe lauahea ia, na Wilikoki maoli no i hana iho nei i kekahi mau poka pukaupoohiwi ma Kapalama.

Ua lali oloko o ka Hale Akala i na koko o ka poe i ku a eha a me na poe make i kauo ia iloko olaila e hoahu ai me ka manao kuhihewa o na kipi e malumalu ana ia wahi no lakou. Eia nae, o ia wahi a lakou i kuhihewa ai he puuhonua ia no lakou, he luahi ia na na mea make i kiolaia mai waho aku nei.

Ua lohe mai makou, ua makau hoi o Wilikoki i ka Puali Kumau, ma ka manao ua hoonoho ia ilalo o ka Hale Alii ka hapanui o ka Puali, a nolaila oia i hoao ole ai e lawe i ka Hale Alii me ka lima ikaika. O ka mea oiaio, he 12 wale no koa a me Lutanela Parker nana i paa me ka puuwai wiwo ole. Auhea iho la ke koa o ua mau keiki hoopoho dala nei o ke aupuni i lalau hele ai i Italia a kaukau ai wale ai no. Aohe no e loaa mai ke keiki Robata Waipa Parker ia laua.

Ua minamina makou i ka olelo nui ia o ka Hooilina Moi me he la ua hoohoohuoiia ana o ka lilo ana o kona hale noho ma Palama i punana no ka poe kipi. Aka ke manao nei makou e loaa ana he hoomalamalama mai a ia ae no ka pomaikai o ka lehulehu.

Ua piha na alanui i na kanaka no ka nana ana i keia kaua, a e nunulu olelo ana no hoi kekahi poe.

Ua olelo ia, i ka wa hahana loa o na poka mai waho aku nei e lele ana iloko o ka pa alii, ua holo o Wilikoki e pee mai na poka aku e haule makawalu ana. A ma ia wa i ike ai kekahi poe he kanaka hohe wale o Wilikoki aohe koa.

Ua lohe mai makou, ua puka mai kekahi alakai kipi mailoko mai o ka Pa Alii a holo aku la i kahi kokoke i ka pa o ka Hale Paahao o Kawa, me ka manao e hoohaunaele ana na paahao a puka mai iwaho e hui me ka poe kipi. Eia nae, ua hoka ia manao ona.

Ua hopu ia kekahi koa Raifela o G. Schuman ka inoa e ka poe kipi, oiai oia a me kekahi koa e kiai ana i ke kuea o Halealii, lawe ia iloko o ka pa alii, kailiia ka pu a hookuuia mai la e hoi.

Ua kiia mai he elua mau poka a komo ma ka puka aniani o ke Keena Hookolokolo o ka Aha Kiekie i ka hale iluna. Me he mea la, ua ike ia mai paha ka poe kipi e kiei ana ma na puka aniani, a kiia mai paha e ka poe iluna o ka winiwini o Kawaiahao.

He nui ka hoohuoi mawaena o kekahi poe, ua komo pu no ka Moi iloko o keia hookahuli aupuni, aka ua hoole loa ka Moi ma kekahi palapala i hoolaha ia ma ka nupepa haole, aole oia i lihi launa iki aku i keia hana ino.

Ia R.W. Wilikoki i hele hookahi aku ai me na koa ole i ka Halekoa i ke kakahiaka o ka la i kipi ai e noi i na lako kaua, heaha ka mea i hopu pio ole mai ai na koa kumau he 32 i hoonoho kiai ia maloko olaila? O lakou a me ko lakou mau Aliikoa anei kekahi i komo i keia ohumu kipi.

E mahalo ia a nui ka Puali Raifela, no ko lakou eleu ma ka hoomalu ana i ke kipi i ka wa pokole, a i oi loa aku hoi i ka poino ole o kekahi o ko lakou mau koa iloko o ka liki pau paka o Wilikoki a me kona poe, na lakou ana ka ai. Poina loa paha o Wilikoki i kela mau huakumu, “Ua mau ke ea o ka aina i ka pono.”

Hawaiian-English       concordance       English-Hawaiian      
introduction     counts     index     reverse index     references     topical     texts
 a    e    h    i    k    l    m    n    o    p    u    w