|
Ua hele aku o Kuhina Damon i ukali ia e Lutanela Makai Kamane e koi i na kipi e haawi pio mai, ma alanui Moi ahiki i ka puka pa nui ma ke alo o ka pa alii. Aka aole oia i ae ia mai e komo. Mamua ae o ke kani ana o ka hora 9 am, ua makaukau na koa o ka Puali Raifela, a e maki ana lakou ma na wahi i hoonohonoho pono ia. Ua hoonoho ia ma kela a me keia kihi o ka pa alii he hookahi koa o ka puali Raifela no ka hakilo ana i ko lakou poe, a ma na kihi o na alanui Puowaina a me Moiwahine a ma ka huina o Manamana. Ma ke kuea o ka Hotele Hawaii kekahi Puali, malalo o Mekia Hebberd no ke kiai ana ia wahi a me ka makaala ana no na poe kipi. I ke kani ana o ka hora 10:10 am ponoi, ua lohe ia ke kani ana mai o kekahi pu mailoko mai o ka Hale Mele Hou, a o ka manawa no ia i hoomaka ai o ke kipu ana. Iloko o keia manawa i huai aku ai kekahi piha pukuniahi mailoko aku o ka pa alii, malalo o ka hooponopono ana a Robert N. Boyd, a lele aku la kona mau poka ma o a maanei me ka pakele o kekahi poe mai ku. Ua hoomau aku na koa Raifela i ke kipu ana i na koa kipi e maalo ae ana iloko o ka Pa Alii a e lohe ia aku ana he poha ana mai o na pu, mai luna mai o ka Aleo o Kawaiahao, me ka Hale Mele Hou, a mai ka hale noho aku o Wanabaga, a mai ka Hotele Hawaii mai, a mai kekahi wahi ma Healani Hale mai, a ua hiki ole hoi i ko Wilikoki mau koa ke ku aku imua, oiai na poka e haluku ana iloko o ka Pa Alii. Ua hala ole ke kipu alapine ana a ka poe kipu pololei o na Raifela, a ua kau maoli ka weli o kekahi hapa nui o ka poe kipi iloko o ka pa alii e ku wale ana aohe lako kaua, i ko lakou ike maka ana i ka haule make ana o kekahi mau hoa kipi o lakou. Ua hoomaka koke iho la ke ki ana aku a ki mai o na aoao elua no kekahi manawa, a iloko o keia wa i ku aku ai ke alakai o na pukuniahi Robert N. Boyd i ka poka mai kekahi aku o na koa Raifela, a o ka pau no ia o kona lawelawe ana. Mamuli o keia kumu, ua hiki ole ke hoohana hou ia na pukuniahi a no ka nele no hoi kekahi i ka poka a me ka pauda ole. Oiai nae ka mea ki pukuniahi ma ka puka Kinau o ka pa alii e hoomakaukau ana i kana pu e laina pololei a ki aku, ua loaa mai la oia i kekahi poka i maopopo ole kona wahi i lele mai ai, a mamua ae o kona newa ana iho, ua huki mai la oia i ke kaula a kani aku la ka pu a waiho ma ule aku la. Ua lohe ia, ua hoouna elele aku o Wilikoki ma ka lima o Kapena Kaaha e noi ana i ka Moi e hoi iloko o ka pa alii a nana e malama kona maluhia. Ua pane mai ka Moi ma o ia elele hookahi e hoole ana. Ma ka hora 11:30, ua maki ae la kekahi laina o na koa Raifela a hoomoana ana ma ka huina o na alanui Moiwahine a me Puowaina, a maki ae la a komo iloko o ka pa hoki o ka aupuni ma Aliiolani Hale. Ua manao ia, mai kekahi aku o keia poe koa ka poka i ki ia ai o Kelelua a make loa, oiai, oia e ku ana mawaena o kekahi mau kumu pama elua ma kahi kokoke i ke kia o Kamehameha I. I kona manawa nae i ku ai, ua holo ae la oia a palihi i kekahi kumu pama, a waiho iho la ilalo me ka haukae aku o ke koko ma o a maanei, a ua loaa kona Kia Hoomanao ma o ke kakau ia ana o kona inoa maluna o ua kumu Pama ala. I ka wa ane i ki ia ai o Keki makai o ka Hale Aupuni a ku ai, oia no ka manawa i hoohehee iho ai o John Hapa, me he mea la ua ku i ka poka, a waiho malie aku la i ka honua me ka oni ole, a mahope iho o ka loaa ana he manawa kupono nona e holo ai, ua ala aela oia a holo aku la no kona ola, a hui aku la me ka wahine i kau hale. Ia manawa hookahi no i puhee aku ai na koa a me Kahananui ma ka aoao makai o ka Pa Aupuni, a o ka mea paha ia i olelo ia ai, “ao i ke koa ao i ka holo.” Ua waiho iho la ke pa o ka Hale Aupuni aohe poe nana e kiai, oiai ua auhea aku la na koa o ko Wilikoki aoao no ko lakou mau ola iho, a aole no h[oi] i komo koke aku na koa Raifela ilaila, no ka mea, aole lakou i ike ua auheee aku na koa kiei. Mamua ae o ke kani ana o ka hora [1?] p.m. ua komo aku la na koa Raifela iloko o ka pa o Aliiolani Hale, a li[lo] pio ae la he hookahi pu i kukuluia ma kekahi kumu wi ia lakou, a lilo pu ae la no hoi ia lakou ka hoomalu ana o ia wahi. I ka aui ana ae o ka la ua hopu pio ia he eha poe kipi mahope o ka holomahuka ana mailoko mai o ka Pa Alii maluna o ka pa. He elua o lakou i eha, hookahi nae mea i pilikia loa. Na na kauka Rokeke a me Wood wahi ko laua mau eha ma ka Halewai. Ua hoike ae kela poe pio i hopu ia ai o ka makemake o ko lakou poe hoa e puka mai mailoko mai o ka pilikia. Ma ka hora 5:25 pm, ua ike ia aku la kekahi poe koa o Wilikoki, e holo mai ana ma ka aoao makai nei o ka Halealii a puka ma ka puka pa ma ke alanui Moi, me kekahi kilepa keokeo o ka haawi pio, e paa ia ana i Kauaehu i hikii ia maluna o kekahi wahi au pulumi, a komo ae la iloko o ka Hale Aupuni Aliiolani, a malaila hoi ka Puali Raifela kahi i hoomoana ai, no ka hoomakaukau ana e komo iloko o ka pa alii e hopu pio ai ia Wilikoki. Ma ka hakalia ole iho, ua hoopaaia ae la ko lakou mau lima ma na kupee hao, a lawe ia aku la no Kuapapanui e hoopaa ia ai, o ka makou mau poe i kamaaina ai iloko o ia huina, oia o Kapena A. S. Alika, S. E. Kaiue, Kanaehu, Hamaia a me Sam Leleo. Mamua iho o ka hora 6 ahiahi, ua hoolei ia na poka pahu mai waho aku nei iluna o ka Hale Akala o ka Moiwahine, kahi a Wilikoki a me kona poe kakaikahi i koe aku e pee ana. A i ka ike ana o Wilikoki e make ana oia, nolaila ua kahea mai la oia a i ole o kekahi paha o lakou mai loko o ka pa alii, “e pau ke kaua! e pau ke kaua!” Nolaila, ua hamama mai la ka puka pa ma alanui Rikeke, a ua komo aku la ka Puali Raifela a lawe ae la i ka pa alii me ka lawe pio pu mai ia Wilikoki a hoopaa ia ma Kuapapanui. O ka poe i make ma ka aoao kipi o Wilikoki maloko o ka pa alii, i ka Poalua nei, o Loika, Poni, Kawaiwai, Samuela Kaka, a maloko hoi o ka pa aupuni o Aliiolani Hale, o Kelelua a me Keki. Ua noho ke kiure kononelo no ka niele ana i ke kumu o ka make o kela poe maluna a ua hooholo, ua make lakou mai na poka mai i kiia no ko lakou kipi akea i ke aupuni. O ka poe i ku i ka poka a eha, e lapaauia nei ma ke Halemai, o Robert N. Boyd, George Markham, Toma Hopa [he Tahiti], Kamai a me Walu. O ka poe i ku a eha e lapaauia nei ma ka hale paahao o Kawa, o Kuaumoana, Makolo, a me Keawe. Eia ka papa inoa o ka poe i hopuia a e paa nei. R.W. Wilcox, A. Loomenn, R.N. Boyd, Geo. Markham, J.M. Poepoe, J.E. Bush, Capt. J. Kaaha, Capt. Alex Smith, (Alika) A.S. Mahaulu, L. Kaimimoku, B.H. Kahanahui, Geo. Kaili, Pamalo, R. Palau, D.W. Pua, Sam K. Pua, A.K. Palekaluhi, David Kaapa, S.E. Kaiue, Hamaia, Keoni Hapa, Kailianu, Sam Leleo, D. Kahukula, H. Kuhikahi, Keoni Palau, Ekela Mahuka, S. Kalahili, H.P. Kaueohu, S. Makaluhi, Keoni Kaai, J. Kamakee, Bill Perry, Kukaulalii, Kahuakai, Hoomanawanui, Pali, Nakai, K. Kanikolio, Kalokai, Manu, Kaaio, S. Kila, Kamaikaaloa, Namehana, Kaone, S. Uilama, Solomona, Keaona, Manuel, Nahinalau, Kalili, J.K. Kaunamano, Auwai, Naihe, Toma Hopa, Kamai, Walu, Kuaumoana, Makolo, Keawe, Geo. Maxwell a me Lohelohe. KA MOOLELO A LUTANELA WIWO OLE ROBERT PARKEREia malalo iho nei ka moolelo o Lutanela wiwo ole Parker o ua koa kumau no kona kiai hopo ole ana i ka halealii i ka Poalua nei, oiai o R.W. Wilikoki e noi pinepine ana iaia e haawi pio mai: O ka manawa ia o kaʻu wati e ku ai ma ka pa alii me 16 koa, ke hui pu ia me elua Kakiana a me hookahi kopala. Ua kukuluia na koa ma na puka komo pakahi. Mawaena o na hora 4 a me 5 wanaao, ua hiamoe au, aka ua hele mai la nae ke koa kiai ma ka puka komo mauka o ka pa e hoala iaʻu a hai mai la, aia o Wilikoki a me na kanaka lehulehu mawaho o ka pa. Ua kahea mai o Wilikoki e wehe i ka puka, aka ma kahi nae o ke kahea mai, he “laina komopani” kai lohe ia aku. Ia wa, ua kukulu koke ae la au i koʻu mau koa iloko o ka Halealii, a kahea aku la i na koa ma na puka e hoi mai. Aole i maamaama loa, aka ke ike aku la nae au i kekahi o ko Wilikoki poe kanaka, ua pii mai la maluna o ka puka a wehe ae la i ka laka maloko aku nei. I ka hemo ana o ka puka, ua komo koke mai la o Wilikoki me 80 kanaka paha a ku iho la mamua o ka pa alii me ke kukulu laina ana. Ua hele mai la o Wilikoki i mua oʻu a kauoha mai la e haawi pio aku i kaʻu pahikaua a me ka Halealii iaia. Ua pane aku au iaia, aole. Pii aku la au iluna o ke alanui pii a hahai mai la o Wilikoki mahope oʻu me ka pu panapana i piha i ka poka. Ke nana kee nei nae au iaʻu e pii nei, me ka manao i na wa a pau e lilo ana au i kanaka make. O ka mea wale no e paa ana ma koʻu lima ia wa, o kaʻu pahikaua ua hemo. Iaia i pii mai ai a hapalua o ke alapii, ua huli hou aku la oia i hope a hoi aku la i kona puali. He kanaono paha o lakou e paa ana me na pu. Ua pii hou mai la oia a ninau mai la iaʻu auhea la na pukuniahi k.., aka ua hoole aku au i ka hoikeike ana iaia. Aka aohe i liuliu mahope iho, ua loaa aku la ua mau pukuniahi la a lawe ia ae la i kukulu ma kekahi kulana ana i manao ai maloko o ka pa alii, a hele aku la wawahi i ka hale paula. Ua puka aku la au i ka Halekoa a hoike aku la ia Kapena Kahalewai, aka ua kauoha mai oia iaʻu e hoi hou a mai noho a ae aku i kekahi mea e komo iloko o ka halealii. Iaʻu i hiki aku ai i koʻu wahi i kukulu ia ai, aohe i liuliu iho, [pa] hou mai la o Wilikoki a kahea mai la iaʻu e haawi pio aku i ka Halealii, no ka mea, ua makemake oia e kau i na pukuniahi iluna o ka hale. Ua pane aku la au mai ka puka aku, aole au e haawi pio aku ana ahiki i ke kanaka hope loa. Ua hele aku la oia, a aohe i emo hoi hou mai la a ninau auhea la na pukaupoohiwi a me na kukaepele pu. Ua pane aku au aole au ike. Kokoke paha i ka hora 8 a.m. ua pii hou mai la o Wilikoki iluna o ke alapii ma ka pu panapana ua kulaiia ke kiko a kau mai la i mua oʻu. Ua kukulu au he elua mau koa mahope oʻu me ka laua mau pu ua piha i ka poka a ao aku la ia laua, e ki ia Wilikoki ke ike laua i ka oni ana o kona lima. Noi hou mai la oia e haawi pio aku i ka Halealii, aka ua hoole aku au e like me mamua. Mahope koke iho, ua ike aku la au i ka uwai ia ana o na pukuniahi no ka makaukau e ki aku. Oiai au e holoholo ana malalo o ka halealii, me he mea la ua kuhihewa ia au o Wilikoki e ka poe kipu pololei owaho aenei ma ke alanui Likelike, a nolaila ua ki ia mai la i ka wa hookahi me na poka ekolu i hooku pololeiia iaʻu; hoʻokahi oia mau poka i hala ae maluna o kuu poo; hookahi kokoke loa ma kuu poohiwi akau; a o ke kolu, ua palahio ae la ma kuu poohiwi hema. Ua hoao makou e ai i ka aina kakahiaka, aka aohe i komo ai hou a po ka la, mahope iho o ka haawi pio ana o Wilikoki. I ka wa i ike ia ka weliweli o ka haule ana mai o na mea make a ka poe kipu pololei, ua holo aku kekahi poe o Wilikoki iloko o ka Haleakala e pee ai, oiai hoi kekahi poe he kanakolu o na kipi e ku ana malalo o ka alapii ma ka aoao mauka o ka Halealii. Ua pane aku au ia lakou e haawi pio mai i ka lakou mau mea kaua, aka ua hoole nui mai lakou. Ua pane hou aku la au ia lakou ina aole lakou e nee mai ia wahi aku, alaila e kipu aku ana au ia lakou. Ua kukulu ae la au he elua oʻu mau koa ma ka puka, aka mahope iho o kekahi mau minute, ua haalele iho lakou i na mea kaua i lalo, a na kau mau koa i kaili ae i ua mau pu la. Ua lawe ae au i ua poe nei iloko o ka hale kuke i ka hale ilalo a olelo aku la ia lakou he mau pio. Ma ka hora 5:30 p.m., ua hoopuka ia lakou ma ka puka nui makai ahiki i ka Hale Aupuni o Aliiolani Hale. Kokoke paha i ka hora 7 pm, ike aku la au i kekahi kanaka e holo mai ana mai ka Hale Akala, hoomaopopo iho la, he haawi pio keia, nolaila wehe ae la au i ka puka ma ke alo o ka Halealii. Mahope koke iho, ua komo mai la ka Puali Raifela a lawe aku la ia Wilikoki no Kuapapanui. Ua ike pono au i na mea a pau i hanaia, oiai ua ku wati au i po ka la. KELA A ME KEIAUa aahu iho o R.W. Wilikoki me ka aahu Italia iaia maloko o ka pa alii i keia kakahiaka. Ua lohe lauahea ia, na Wilikoki maoli no i hana iho nei i kekahi mau poka pukaupoohiwi ma Kapalama. Ua lali oloko o ka Hale Akala i na koko o ka poe i ku a eha a me na poe make i kauo ia iloko olaila e hoahu ai me ka manao kuhihewa o na kipi e malumalu ana ia wahi no lakou. Eia nae, o ia wahi a lakou i kuhihewa ai he puuhonua ia no lakou, he luahi ia na na mea make i kiolaia mai waho aku nei. Ua lohe mai makou, ua makau hoi o Wilikoki i ka Puali Kumau, ma ka manao ua hoonoho ia ilalo o ka Hale Alii ka hapanui o ka Puali, a nolaila oia i hoao ole ai e lawe i ka Hale Alii me ka lima ikaika. O ka mea oiaio, he 12 wale no koa a me Lutanela Parker nana i paa me ka puuwai wiwo ole. Auhea iho la ke koa o ua mau keiki hoopoho dala nei o ke aupuni i lalau hele ai i Italia a kaukau ai wale ai no. Aohe no e loaa mai ke keiki Robata Waipa Parker ia laua. Ua minamina makou i ka olelo nui ia o ka Hooilina Moi me he la ua hoohoohuoiia ana o ka lilo ana o kona hale noho ma Palama i punana no ka poe kipi. Aka ke manao nei makou e loaa ana he hoomalamalama mai a ia ae no ka pomaikai o ka lehulehu. Ua piha na alanui i na kanaka no ka nana ana i keia kaua, a e nunulu olelo ana no hoi kekahi poe. Ua olelo ia, i ka wa hahana loa o na poka mai waho aku nei e lele ana iloko o ka pa alii, ua holo o Wilikoki e pee mai na poka aku e haule makawalu ana. A ma ia wa i ike ai kekahi poe he kanaka hohe wale o Wilikoki aohe koa. Ua lohe mai makou, ua puka mai kekahi alakai kipi mailoko mai o ka Pa Alii a holo aku la i kahi kokoke i ka pa o ka Hale Paahao o Kawa, me ka manao e hoohaunaele ana na paahao a puka mai iwaho e hui me ka poe kipi. Eia nae, ua hoka ia manao ona. Ua hopu ia kekahi koa Raifela o G. Schuman ka inoa e ka poe kipi, oiai oia a me kekahi koa e kiai ana i ke kuea o Halealii, lawe ia iloko o ka pa alii, kailiia ka pu a hookuuia mai la e hoi. Ua kiia mai he elua mau poka a komo ma ka puka aniani o ke Keena Hookolokolo o ka Aha Kiekie i ka hale iluna. Me he mea la, ua ike ia mai paha ka poe kipi e kiei ana ma na puka aniani, a kiia mai paha e ka poe iluna o ka winiwini o Kawaiahao. He nui ka hoohuoi mawaena o kekahi poe, ua komo pu no ka Moi iloko o keia hookahuli aupuni, aka ua hoole loa ka Moi ma kekahi palapala i hoolaha ia ma ka nupepa haole, aole oia i lihi launa iki aku i keia hana ino. Ia R.W. Wilikoki i hele hookahi aku ai me na koa ole i ka Halekoa i ke kakahiaka o ka la i kipi ai e noi i na lako kaua, heaha ka mea i hopu pio ole mai ai na koa kumau he 32 i hoonoho kiai ia maloko olaila? O lakou a me ko lakou mau Aliikoa anei kekahi i komo i keia ohumu kipi. E mahalo ia a nui ka Puali Raifela, no ko lakou eleu ma ka hoomalu ana i ke kipi i ka wa pokole, a i oi loa aku hoi i ka poino ole o kekahi o ko lakou mau koa iloko o ka liki pau paka o Wilikoki a me kona poe, na lakou ana ka ai. Poina loa paha o Wilikoki i kela mau huakumu, “Ua mau ke ea o ka aina i ka pono.” |
|
|
