KIPI KŪLOKO
ma
HONOLULU!

Wilikoki a me kona Poʻe Kipi!
Nā Koa Kūmau Puʻuwai koa!
ʻAʻole hāʻawi pio a i ka Hopena!
UA PAU KE KIPI A UA HOKA!
KĒLĀ A ME KĒIA MEA!

He mau malama aʻe nei ko Wilikoki hoʻolālā ʻana e hoʻokahuli i ke aupuni, me ka hālāwai pinepine ʻana me kona mau paʻalalo ma ka pūnana ʻo Pālama (Hale noho o ke Kama Aliʻi wahine Liliʻuokalani), kahi a Wilikoki i noho ai mai ka wā mai ona i hoʻi mai ai mai Kapalakiko mai.

ʻAʻole i maopopo loa nā kumu hoʻokahuli aupuni i hoʻolālā ʻia ai, koe wale nō nā lohe e pāhola nei, ʻo ka mea i ake loa ʻia, ʻo ia ka loaʻa aku o ka Mōʻī i loko o ka Pā Aliʻi, hoʻomalu iā ia ma loko o laila, a laila koi aku iā ia e hoʻokahuli i ke Kumukānāwai e paʻa nei, a e kūkala aku i ke Kumukānāwai hou i hoʻomākaukau ʻia. ʻO kekahi hoʻi, e kīpaku i ka Mōʻī, a e hoʻonoho aʻe i ka Hoʻoilina Mōʻī ma ke kalaunu. ʻO kekahi hoʻi, e hoʻopau i ka ʻAha Kuhina e noho nei, a e wae i ʻAha Kuhina hou. No laila ua huikau nā lohe, akā malia ʻo puka aʻe ka mea ʻoiaʻiʻo ma nā ʻōlelo ʻike a ka poʻe i hopu ʻia.

ʻAʻole nō i nele loa ke aupuni i nā mahuʻi hoʻokahuli aupuni a Wilikoki, a no laila ua hōʻike aku ke aupuni i nā ʻōlelo aʻo i ka Hoʻoilina Mōʻī e hoʻokuke iā Wilikoki mai kona wahi aku, no ka mea ke hoʻolālā nei ʻo Wilikoki i kekahi hana ʻino, eia naʻe ʻaʻohe i hoʻolohe ʻia mai ia ʻōlelo aʻo.

I mea e hoʻonalonalo ai i ka hoʻomaʻamaʻa ʻana i ka poʻe manaʻo ʻia e komo pū ana i loko o kēia ʻōhumu kipi, ua hāpai ʻo Wilikoki i ka Hui kī pū Kamehameha no ka hoʻomaʻamaʻa ʻana.

A iā Wilikoki i ʻike ai, ua puni kekahi poʻe iā ia, a ua piʻi aku ka heluna i ke 70 paha me ka haʻi pono ʻole ʻia o ke kahua i hoʻolālā ʻia i kekahi poʻe o ia Hui, a ʻoiai hoʻi ke hele nei ka manawa, a he mea pono ʻole ke hoʻolohilohi ʻia ma hope lohe loa ʻia, ua hoʻoholo ʻo Wilikoki a me kona mau paʻalalo i ka manawa e hāpai ʻia ai e hoʻokō i kēia ʻōhumu kipi.

No laila ma ka lā 29 o Iulai, ua hoʻoholo ua Wilikoki nei e hoʻokō i ka ʻiʻini a kona puʻuwai ʻeleʻele, a ua hāʻawi ʻia nā kauoha i kāna poʻe i hilinaʻi ai, e mālama ʻia ana he hālāwai ma ka hale noho o ka Hoʻoilina Mōʻī ma Pālama. I kekahi poʻe, ua kono ʻia e hele aʻe i ka ʻahaʻaina ma laila, a i kekahi poʻe ua kiʻi maoli ʻia ma nā kauhale noho me ka maopopo ʻole a lawe ʻia i ka pūnana o nā kipi.

Ua lohe ʻia, mai ka hola 9:00 aku o ka pō o ka lā 29 o Iulai a hiki i nā hola poniponi o ka wehena pawa o ka lā 30 ka hoʻākoakoa ʻia ʻana o nā poʻe kipi. ʻO kekahi poʻe, ua hiki i laila me ka maopopo o ka hana he kipi, a o kekahi poʻe, ua hiki no ka ʻahaʻaina a me ke kiʻi kino maoli ʻia ma nā kauhale. Ua lohe pū ʻia ua hului pū aku ʻo Kāpena Kaaha o ka Pūʻali Haku Ponoʻī, ia 20 paha koa o ia pūʻali ma hope o ka pau ʻana o ka lākou paikau o ia pō Pōʻakahi.

I ka hiki ʻana o kēlā a me kēia i ka pūnana o ke kipi, ua hoʻohiki pākahi ʻia maila lākou me nā ʻōlelo, “Ke hoʻohiki nei au e kū ma hope o Wilikoki a make a ola.” Pau kēlā hoʻohiki, a laila ua hoaʻahu ʻia maila kekahi poʻe me nā palaka ʻulaʻula i hoʻolako ʻē ʻia, a hāʻawi pū ʻia maila nā pū a me ua lako kaua. Ua ʻōlelo pū ʻia [n]o hoʻi, ua hoʻohāinu ʻia kekahi poʻe i ka lama.

I kēlā wā, ua mihi ka poʻe ʻakahi nō a komo i kēia hui no ka pilikia, a ʻo ka poʻe kēia e noi ʻimi kālā mai ana e hoʻi e ʻike hope loa i ka ʻohana, ua paʻa ʻia maila a kau ʻia maila i ka waha o ka pū me ka hoʻoweliweli e kī ʻia i ka pū ke mahuka, akā o ka poʻe i maopopo ke ʻano o kēia ʻōhumu hoʻokahuli aupuni, ʻaʻole o lākou hopohopo a makaʻu, ʻoiai ua hāʻawi lākou i ko lākou ola no keīa hana ʻino.

No laila, ma ka hola 4:00 wanaʻao Pōʻalua, Iulai 30 ua kaʻi maila ka huakaʻi kipi mai Pālama mai ma ke alakaʻi ʻana a R. W. Wilikoki a me kona poʻe paʻalalo, ma ka hele ʻana ma alanui Mōʻī, piʻi ma alanui Likeke, huli ma alanui Hale Aliʻi a ma ka puka ma uka o ka Pā Aliʻi. Iā lākou ma ke ala e iho nei, ua loaʻa maila iā lākou kekahi poʻe e hele ana ma ke alanui a ua hoʻokomo ʻia maila i loko o ka laina, me ka ʻohi pū ʻana mai i nā mākaʻi ma lalo iho i loko o ka laina me nā ʻōlelo hoʻoweliweli a Wilikoki a me Boyd: Iosepa he mākaʻi i huli kāna uaki; Hiona, mākaʻi kū huina o Alanui Liliha; Mu, mākaʻi kū huina o ka huina a Kale; Enoka, mākaʻi kū huina o ke kihi o Mika Holo; Pila, mākaʻi kū huina o nā huina o nā alanui Likelike ma Mōʻī; a me Keawehawaiʻi, mākaʻi kū huina o nā alanui Mōʻī me Likeke. Ua lawe pū ʻia lākou a pau i loko o ka Pā Aliʻi, a laila hoʻokuʻu ʻia mai. Ua manaʻo ʻia, aia ma waena o ke 80 a me 100 ka nui o ka poʻe i komo ma kēia kipi kūloko.

I ka hiki ʻana o ka huakaʻi ma waho o ka puka, ua kāhea akula ʻo Wilikoki i ke koa kiaʻi e wehe mai i ka puka. Ua nīnau maila ke koa kiaʻi ʻo wai ma waho, a laila ua pane ʻia maila, “ʻo wau ʻo Wilikoki.” I ia wā koke nō, kāhea aʻela ʻo Wilikoki i kona mau koa "a Laina Compani!” ʻAʻole i wehe aku ke koa i ka puka, akā ua holo akula ʻo ia e hōʻike iā Lukānela Robata Waipa Paka eia ‘o Wilikoki me kekahi huakaʻi kānaka ma waho. Ua liʻuliʻu ʻāwīwī aʻela ia i kāna pahi i unuhi ʻia a hoʻomaka akula e iho i ke alapiʻi o ka Hale Aliʻi. Akā, iā lāua i puka aku ai, ʻike akula lāua i ka huakaʻi kanaka me Wilikoki e iho mai ana ma kai o ka puka pā, ʻoiai ua piʻi aʻe nō kekahi o nā poʻe kipi ma luna o ka pā a wehe i ka puka. I ke kokoke ʻana e hiki mai i ke alapiʻi, ua kū ihola ka laina a piʻi maila ʻo Wilikoki i luna o ke alapiʻi a noi akula iā Robata Paka e hāʻawi pio mai i ka Hale Aliʻi, akā ua hōʻole ʻia aku. Ua huli hope akula ʻo Wilikoki, hoʻohele akula i nā kipi no ka lawe ʻana i ka hoʻomalu o ka Pā Aliʻi. Ua kauoha akula ʻo Robata Paka i kona mau koa i hoʻonoho kiaʻi ʻia ai he 16 ka nui, ke hui pū ʻia me ʻelua Kakiana a me hoʻokahi Kopala, e hoʻi mai a e paʻa i ka Hale Aliʻi a hiki wale i ka hāʻawi pio ʻana o Wilikoki i ka hola 7:00 a ʻoi o ka pō iho.

Ma hope koke iho o ko ka poʻe kipi komo ʻana i loko o ka Pā Aliʻi, ua hoʻopuka ʻia aʻe kekahi hapa o ko lākou huina e kiaʻi a mālama i ka hale aupuni ʻo Aliʻiolani Hale, ma lalo o nā aliʻikoa kipi ʻo B. H. Kahananui a me Alexander Smith (Alika.)

ʻO ka laina o nā paʻahao hana kaʻa hoki i hoʻouna ʻia mai ai ia kakahiaka, i ka hiki ʻana iho ma waho o ka Hale Aupuni ua paʻa maila i nā koa o ko Wilikoki ʻaoʻao, a hoʻokomo ʻia akula i loko o ka Pā Aliʻi, a ma laila ka lākou hana i hana ai ia lā.

I ke komo ʻana o nā kipi i loko o ka Pā Aliʻi, ua holo koke maila kekahi mākaʻi kū huina ʻo Paʻahao ka inoa e hōʻike iā Kāpena Larsen no kēia kipi. Ua holo koke aku ‘o Kāpena Larsen e nānā i kēia kipi, a i kona ʻike ʻana i nā kipi i loko o ka Pā Aliʻi, ua holo loa aku ʻo ia i ka hale noho o ka Ilāmuku e hōʻike ai i kēia kipi, a waiho akula i ka lio no ka Ilāmuku e holo mai ai i Kuapapanui.

Ua ʻāwīwī loa ka Ilāmuku a hiki ana i Kuapapanui, a ma laila aku i kelepona ai ʻo ia i ka Lōio Kuhina no kēia kipi. Ua hōʻike pū ʻia ka lohe i nā Kuhina Jona Austin a me S.M. Damon, ʻoiai hoʻi ke Kuhina Kālaiʻāina ma Kalaupapa, Molokaʻi.

ʻO ke Aliʻi ka Mōʻī, ma Honuakaha ʻo ia kahi i moe ai i ia pō, a ua pūʻiwa ʻo ia i ke kūpilikiʻi o ke kūlana i ke kelepona ʻana aku o kekahi wahine o loko o ka Pā Aliʻi iā ia. No laila, ua kelepona koke aku ʻo ia i ka Hope Puʻukū J.W. Robertson a ua hele mai ʻo ia me ka pupuāhulu i kahi o ka Mōʻī i moe ai, a hoʻi pū akula lāua no ka Hale Waʻapā me ka ʻāwīwī, kahi o ka Mōʻī i noho iho ai me ke kiaʻi ʻia e nā koa kāmau he 10.

Ua hoʻouna ʻōlelo aku ka Mōʻī i ke kāpena o ka moku kaua ʻAmelika Adams, e hōʻike aku ana ʻo ia iā ia no kekahi mau pilikia e hana ʻia mai ana a malia e noi aku ʻo ia i kona kōkua ʻana. No laila, ua pane mai ke kāpena iā ia, na ʻoluʻolu loa ʻo ia e hoʻokipa aku iā ia.

Ma waena o ka hola 8:00 a me 9:00 o ia kakahiaka, ua mālama iho nā Kuhina ʻekolu i hālāwai ma Kuapapanui, a ua hoʻoholo lākou e kono aku iā Col. V.V. Akepoka e lawe i ka noho ʻAlihikaua ʻana o nā Pūʻali Koa Kūmau a me Pūʻali no ka hoʻomalu ʻana i kēia kipi a e hoʻouna aku iā Kuhina S.M. Damon a hele e hālāwai kino me ke alakaʻi o ka poʻe kipi a e nīnau i ke kumu o kēia kipi a me ko lākou makemake.

Ua hāʻawi aku ʻo Col. V.V. Akepoka i ke kauoha iā ʻAkukana W.S. Wond e hōʻuluʻulu mai i nā koa o ka Bataliona Pūʻali Helu 2. Ua hoʻouna aku ʻo ʻAkukana Wond i kāna kauoha, akā hoʻokahi wale nō i hoʻolohe mai i ke kauoha ʻo Kāpena Henry Kālā, ʻoiai ʻo ia e ʻōmaʻimaʻi ana a hiki ʻole ke hoʻokō.

I loko o kēia wā ua kauoha i ka Honolulu Raifela e hele aʻe ma ka Hale Paikau, a ua hoʻokō hikiwawe ʻia i kokoke aku ka heluna i ka hanele.

I ia wā hoʻokahi nō, ua hoʻopuka aʻe ka Ilāmuku i kēia ʻōlelo hoʻolaha ma lalo iho:

Honolulu, Iulai 30, 1889.

Ua hele aku ʻo Kuhina Damon i ukali ʻia e Lukānela Mākaʻi Kamane e koi i nā kipi e hāʻawi pio mai, ma alanui Mōʻī a hiki i ka puka pā nui ma ke alo o ka Pā Aliʻi. Akā ʻaʻole ʻo ia i ʻae ʻia mai e komo.

Ma mua aʻe o ke kani ʻana o ka hola 9:00 a.m., ua mākaukau nā koa o ka Pūʻali Raifela, a e māki ana lākou ma nā wahi i hoʻonohonoho pono ʻia. Ua hoʻonoho ʻia ma kēlā a me kēia kihi o ka Pā Aliʻi he hoʻokahi koa o ka pūʻali Raifela no ka hākilo ʻana i ko lākou poʻe, a ma nā kihi o nā alanui Pūowaina a me Mōʻī wahine a ma ka huina o Manamana. Ma ke kuea o ka Hōkele Hawaiʻi kekahi Pūʻali, ma lalo o Mekia Hebbard no ke kiaʻi ʻana i ia wahi a me ka makaʻala ʻana no nā poʻe kipi.

I ke kani ʻana o ka hola 10:10 a.m. ponoʻī, ua lohe ʻia ke kani ʻana mai o kekahi pū mai loko mai o ka Hale Mele Hou, a ʻo ka manawa nō ia i hoʻomaka ai o ke kī pū ʻana.

I loko o kēia manawa i huaʻi aku ai kekahi piha pū kuni ahi mai loko aku o ka Pā Aliʻi, ma lalo o ka hoʻoponopono ʻana a Robert N. Boyd, a lele akula kona mau pōkā ma ʻō a ma ʻaneʻi me ka pakele o kekahi poʻe mai kū.

Ua hoʻomau aku nā koa Raifela i ke kī pū ʻana i nā koa kipi e māʻalo aʻe ana i loko o ka Pā Aliʻi a e lohe ʻia aku ana he pohā ʻana mai o nā pū, mai luna mai o ka ʻAleʻo o Kawaiahaʻo, me ka Hale Mele Hou, a mai ka hale noho aku ʻo Wanabaga, a mai ka Hōkele Hawaiʻi mai, a mai kekahi wahi ma Healani Hale mai, a ua hiki ʻole hoʻi i ko Wilikoki mau koa ke kū aku i mua, ʻoiai nā pōkā e haluku ana i loko o ka Pā Aliʻi.

Ua hala ʻole ke kī pū alapine ʻana a ka poʻe kī pū pololei o nā Raifela, a ua kau maoli ka weli o kekahi hapa nui o ka poʻe kipi i loko o ka Pā Aliʻi e kū wale ana ʻaʻohe lako kaua, i ko lākou ʻike maka ʻana i ka hāʻule make ʻana o kekahi mau hoa kipi o lākou.

Ua hoʻomaka koke ihola ke kī ana aku a kī mai o nā ʻaoʻao ʻelua no kekahi manawa, a i loko o kēia wā i kū aku ai ke alakaʻi o nā pū kuni ahi Robert N. Boyd i ka pōkā mai kekahi aku o nā koa Raifela, a ʻo ka pau nō ia o kona lawelawe ʻana. Ma muli o kēia kumu, ua hiki ʻole ke hoʻohana hou ʻia nā pū kuni ahi a no ka nele nō hoʻi kekahi i ka pōkā a me ka pauka ʻole. ʻOiai naʻe ka mea kī pū kuni ahi ma ka puka Kīnaʻu o ka Pā Aliʻi e hoʻomākaukau ana i kāna pū e laina pololei a kī aku, ua loaʻa maila ʻo ia i kekahi pōkā i maopopo ʻole kona wahi i lele mai ai, a ma mua aʻe o kona newa ʻana iho, ua huki maila ʻo ia i ke kaula a kani akula ka pū a waiho maʻule akula.

Ua lohe ʻia, ua hoʻouna ʻelele aku ʻo Wilikoki ma ka lima o Kāpena Kaaha e noi ana i ka Mōʻī e hoʻi i loko o ka Pā Aliʻi a nāna e mālama kona maluhia. Ua pane mai ka Mōʻī ma ʻo ia ʻelele hoʻokahi e hōʻole ana.

Ma ka hola 11:30, ua māki aʻela kekahi laina o nā koa Raifela a hoʻomoana ana ma ka huina o nā alanui Mōʻī wahine a me Pūowaina, a māki aʻela a komo i loko o ka pā hoki o ka aupuni ma Aliʻiolani Hale. Ua manaʻo ʻia, mai kekahi aku o kēia poʻe koa ka pōkā i kī ʻia ai ʻo Kelelua a make loa, ʻoiai, ʻo ia e kū ana ma waena o kekahi mau kumu pāma ʻelua ma kahi kokoke i ke kia o Kamehameha I. I kona manawa naʻe i kū ai, ua holo aʻela ʻo ia a pā lihi i kekahi kumu pāma, a waiho ihola i lalo me ka haukaʻe aku o ke koko ma ʻō a ma ʻaneʻi, a ua loaʻa kona Kia Hoʻomanaʻo ma o ke kākau ʻia ʻana o kona inoa ma luna o ua kumu pāma ala.

I ka wā ʻane i kī ʻia ai ʻo Keki ma kai o ka Hale Aupuni a kū ai, ʻo ia no ka manawa i hoʻoheheʻe iho ai ʻo John Hapa, me he mea lā ua kū i ka pōkā, a waiho mālie akula i ka honua me ka oni ʻole, a ma hope iho o ka loaʻa ʻana he manawa kūpono nona e holo ai, ua ala aʻela ʻo ia a holo akula no kona ola, a hui akula me ka wahine i kau hale.

I ia manawa hoʻokahi nō i pūheʻe aku ai nā koa a me Kahananui ma ka ʻaoʻao ma kai o ka Pā Aupuni, a ʻo ka mea paha ia i ʻōlelo ʻia ai, “aʻo i ke koa aʻo i ka holo.”

Ua waiho ihola ke pā o ka Hale Aupuni ʻaʻohe poʻe nāna e kiaʻi, ʻoiai ua auhea akula na koa o ko Wilikoki aoao no ko lākou mau ola iho, a ʻaʻole no h[ʻoi] i komo koke aku na koa Raifela i laila, no ka mea, ʻaʻole lākou i ʻike ua auheʻee aku na koa kiʻei.

Ma mua aʻe o ke kani ʻana o ka hola [1:00?] p.m. ua komo akula nā koa Raifela i loko o ka pā o Aliʻiolani Hale, a li[lo] pio aʻela he hoʻokahi pū i kūkulu ʻia ma kekahi kumu wī iā lākou, a lilo pū aʻela nō hoʻi iā lākou ka hoʻomalu ʻana o ia wahi.

I ka ʻaui ana aʻe o ka lā ua hopu pio ʻia he ʻehā poʻe kipi ma hope o ka holo mahuka ʻana mai loko mai o ka Pā Aliʻi ma luna o ka pā. He ʻelua o lākou i ʻeha, hoʻokahi naʻe mea i pilikia loa. Na nā kauka Rokeke a me Wood [i] wahī ko lāua mau ʻeha ma ka Hale Wai. Ua hōʻike aʻe kēlā poʻe pio i hopu ʻia ai o ka makemake o ko lākou poʻe hoa e puka mai mai loko mai o ka pilikia.

Ma ka hola 5:25 p.m., ua ʻike ʻia akula kekahi poʻe koa o Wilikoki, e holo mai ana ma ka ʻaoʻao ma kai nei o ka Hale Aliʻi a puka ma ka puka pā ma ke alanui Mōʻī, me kekahi kīlepa keʻokeʻo o ka hāʻawi pio, e paʻa ʻia ana i Kauaehu i hikiʻi ʻia ma luna o kekahi wahi ʻau pūlumi, a komo aʻela i loko o ka Hale Aupuni Aliʻiolani, a ma laila hoʻi ka Pūʻali Raifela kahi i hoʻomoana ai, no ka hoʻomākaukau ʻana e komo i loko o ka Pā Aliʻi e hopu pio ai iā Wilikoki.

Ma ka hākālia ʻole iho, ua hoʻopaʻa ʻia aʻela ko lākou mau lima ma nā kupeʻe hao, a lawe ʻia akula no Kuapapanui e hoʻopaʻa ʻia ai, o kā mākou mau poʻe i kamaʻāina ai i loko o ia huina, ʻo ia ʻo Kāpena A. S. Alika, S. E. Kaiue, Kauaehu, Hamaia a me Sam Leleo.

Ma mua iho o ka hola 6:00 ahiahi, ua hoʻolei ʻia nā pōkā pahū mai waho aku nei i luna o ka Hale ʻĀkala o ka Mōʻī wahine, kahi a Wilikoki a me kona poʻe kākaʻikahi i koe aku e peʻe ana. A i ka ʻike ʻana o Wilikoki e make ana ʻo ia, no laila ua kāhea maila ʻo ia a i ʻole ʻo kekahi paha o lākou mai loko o ka Pā Aliʻi, “e pau ke kaua! e pau ke kaua!” No laila, ua hāmama maila ka puka pā ma alanui Likeke, a ua komo akula ka Pūʻali Raifela a lawe aʻela i ka Pā Aliʻi me ka lawe pio pū mai iā Wilikoki a hoʻopaʻa ʻia ma Kuapapanui.

ʻO ka poʻe i make ma ka ʻaoʻao kipi o Wilikoki ma loko o ka Pā Aliʻi, i ka Pōʻalua nei, ʻo Loika, Poni, Kawaiwai, Samuela Kaka, a ma loko hoʻi o ka pā aupuni o Aliʻiolani Hale, ʻo Kelelua a me Keki.

Ua noho ke kiure kononelo no ka nīele ʻana i ke kumu o ka make o kēlā poʻe ma luna a ua hoʻoholo, ua make lākou mai nā pōkā mai i kī ʻia no ko lākou kipi ākea i ke aupuni.

ʻO ka poʻe i kū i ka pōkā a ʻeha, e lapaʻau ʻia nei ma ke Hale Maʻi, ʻo Robert N. Boyd, George Markham, Toma Hopa [he Tahiti], Kamai a me Walu. ʻO ka poʻe i kū a ʻeha e lapaʻau ʻia nei ma ka hale paʻahao ʻo Kawa, ʻo Kuaumoana, Makolo, a me Keawe.

Eia ka papa inoa o ka poʻe i hopu ʻia a e paʻa nei.

R.W. Wilcox, A. Loomenn, R.N. Boyd, Geo. Markham, J.M. Poepoe, J.E. Bush, Capt. J. Kaaha, Capt. Alex Smith, (Alika) A.S. Mahaulu, L. Kaimimoku, B.H. Kahanahui, Geo. Kaili, Pamalo, R. Palau, D.W. Pua, Sam K. Pua, A.K. Palekaluhi, David Kaapa, S.E. Kaiue, Hamaia, Keoni Hapa, Kailianu, Sam Leleo, D. Kahukula, H. Kuhikahi, Keoni Palau, Ekela Mahuka, S. Kalahili, H.P. Kaueohu, S. Makaluhi, Keoni Kaai, J. Kamakee, Bill Perry, Kukaulalii, Kahuakai, Hoʻomanawanui, Pali, Nakai, K. Kanikolio, Kalokai, Manu, Kaaio, S. Kila, Kamaikaaloa, Namehana, Kaone, S. Uilama, Solomona, Keaona, Manuel, Nahinalau, Kalili, J.K. Kaunamano, Auwai, Naihe, Toma Hopa, Kamai, Walu, Kuaumoana, Makolo, Keawe, Geo. Maxwell a me Lohelohe.

KA MOʻOLELO A LUKĀNELA WIWO ʻOLE ROBERT PARKER

Eia ma lalo iho nei ka moʻolelo o Lukānela wiwo ʻole Parker o ua koa kūmau no kona kiaʻi hopo ʻole ʻana i ka Hale Aliʻi i ka Pōʻalua nei, ʻoiai ʻo R.W. Wilikoki e noi pinepine ana iā ia e hāʻawi pio mai:

ʻO ka manawa ia o kaʻu uaki e kū ai ma ka Pā Aliʻi me 16 koa, ke hui pū ʻia me ʻelua Kakiana a me hoʻokahi Kopala. Ua kūkulu ʻia nā koa ma nā puka komo pākahi. Ma waena o nā hola 4:00 a me 5:00 wanaʻao, ua hiamoe au, akā ua hele maila naʻe ke koa kiaʻi ma ka puka komo ma uka o ka pā e hoʻāla iaʻu a haʻi maila, aia ʻo Wilikoki a me nā kānaka lehulehu ma waho o ka pā. Ua kāhea mai ʻo Wilikoki e wehe i ka puka, akā ma kahi naʻe o ke kāhea mai, he “laina komopani” kai lohe ʻia aku. I ia wā, ua kūkulu koke aʻela au i koʻu mau koa i loko o ka Hale Aliʻi, a kāhea akula i nā koa ma nā puka e hoʻi mai. ʻAʻole i māʻamaʻama loa, akā ke ʻike akula naʻe au i kekahi o ko Wilikoki poʻe kānaka, ua piʻi maila ma luna o ka puka a wehe aʻela i ka laka ma loko aku nei. I ka hemo ʻana o ka puka, ua komo koke maila ʻo Wilikoki me 80 kānaka paha a kū ihola ma mua o ka Pā Aliʻi me ke kūkulu laina ʻana.

Ua hele maila ʻo Wilikoki i mua oʻu a kauoha maila e hāʻawi pio aku i kaʻu pahi kaua a me ka Hale Aliʻi iā ia. Ua pane aku au iā ia, ʻaʻole. Piʻi akula au i luna o ke alanui piʻi a hahai maila ʻo Wilikoki ma hope oʻu me ka pū panapana i piha i ka pōkā. Ke nāna keʻe nei naʻe au iaʻu e piʻi nei, me ka manaʻo i nā wā a pau e lilo ana au i kanaka make. ʻO ka mea wale nō e paʻa ana ma koʻu lima i ia wā, o kaʻu pahi kaua ua hemo. Iā ia i piʻi mai ai a hapalua o ke alapiʻi, ua huli hou akula ʻo ia i hope a hoʻi akula i kona pūʻali. He kanaono paha o lākou e paʻa ana me na pū. Ua piʻi hou maila ʻo ia a nīnau maila iaʻu auhea lā nā pū kuni ahi kaa, akā ua hōʻole aku au i ka hōʻikeʻike ʻana iā ia. Akā ʻaʻohe i liʻuliʻu ma hope iho, ua loaʻa akula ua mau pū kuni ahi lā a lawe ʻia aʻela i kūkulu ma kekahi kūlana āna i manaʻo ai ma loko o ka Pā Aliʻi, a hele akula wāwahi i ka hale pauka.

Ua puka akula au i ka Hale Koa a hōʻike akula iā Kāpena Kahalewai, akā ua kauoha mai ʻo ia iaʻu e hoʻi hou a mai noho a ʻae aku i kekahi mea e komo i loko o ka Hale Aliʻi. Iaʻu i hiki aku ai i koʻu wahi i kūkulu ʻia ai, ʻaʻohe i liʻuliʻu iho, [pā] hou maila ʻo Wilikoki a kāhea maila iaʻu e hāʻawi pio aku i ka Hale Aliʻi, no ka mea, ua makemake ʻo ia e kau i nā pū kuni ahi i luna o ka hale. Ua pane akula au mai ka puka aku, ʻaʻole au e hāʻawi pio aku ana a hiki i ke kanaka hope loa. Ua hele akula ʻo ia, a ʻaʻohe i ʻemo hoʻi hou maila a nīnau auhea lā nā pū kau poʻohiwi a me nā kūkaepele pū. Ua pane aku au ʻaʻole au ʻike. Kokoke paha i ka hola 8:00 a.m. ua piʻi hou maila ʻo Wilikoki i luna o ke alapiʻi ma ka pū panapana ua kulaʻi ʻia ke kiko a kau maila i mua oʻu. Ua kūkulu au he ʻelua mau koa ma hope oʻu me kā lāua mau pū ua piha i ka pōkā a aʻo akula iā lāua, e kī iā Wilikoki ke ʻike lāua i ka oni ʻana o kona lima. Noi hou maila ʻo ia e hāʻawi pio aku i ka Hale Aliʻi, akā ua hōʻole aku au e like me ma mua. Ma hope koke iho, ua ʻike akula au i ka uai ʻia ʻana o nā pū kuni ahi no ka mākaukau e kī aku.

ʻOiai au e holoholo ana ma lalo o ka Hale Aliʻi, me he mea lā ua kuhi hewa ʻia au ʻo Wilikoki e ka poʻe kī pū pololei o waho aʻe nei ma ke alanui Likelike, a no laila ua kī ʻia maila i ka wā hoʻokahi me nā pōkā ʻekolu i hoʻokū pololei ʻia iaʻu; hoʻokahi o ia mau pōkā i hala aʻe ma luna o kuʻu poʻo; hoʻokahi kokoke loa ma kuʻu poʻohiwi ʻākau; a ʻo ke kolu, ua palahio aʻela ma kuʻu poʻohiwi hema. Ua hoʻāʻo mākou e ʻai i ka ʻāina kakahiaka, akā ʻaʻohe i komo ai hou a pō ka lā, ma hope iho o ka hāʻawi pio ʻana o Wilikoki.

I ka wā i ʻike ʻia ka weliweli o ka hāʻule ʻana mai o nā mea make a ka poʻe kī pū pololei, ua holo aku kekahi poʻe o Wilikoki i loko o ka Hale ʻĀkala e peʻe ai, ʻoiai hoʻi kekahi poʻe he kanakolu o nā kipi e kū ana ma lalo o ka alapiʻi ma ka ʻaoʻao ma uka o ka Hale Aliʻi. Ua pane aku au iā lākou e hāʻawi pio mai i kā lākou mau mea kaua, akā ua hōʻole nui mai lākou. Ua pane hou akula au iā lākou inā ʻaʻole lākou e neʻe mai ia wahi aku, a laila e kī pū aku ana au iā lākou. Ua kūkulu aʻela au he ʻelua oʻu mau koa ma ka puka, akā ma hope iho o kekahi mau minuke, ua haʻalele iho lākou i nā mea kaua i lalo, a na kaʻu mau koa i kāʻili aʻe i ua mau pū lā. Ua lawe aʻe au i ua poʻe nei i loko o ka hale kuke i ka hale i lalo a ʻōlelo akula ʻia lākou he mau pio. Ma ka hola 5:30 p.m., ua hoʻopuka ʻia lākou ma ka puka nui ma kai a hiki i ka Hale Aupuni ʻo Aliʻiolani Hale. Kokoke paha i ka hola 7:00 p.m., ʻike akula au i kekahi kanaka e holo mai ana mai ka Hale ʻĀkala, hoʻomaopopo ihola, he hāʻawi pio kēia, no laila wehe aʻela au i ka puka ma ke alo o ka Hale Aliʻi. Ma hope koke iho, ua komo maila ka Pūʻali Raifela a lawe akula ʻia Wilikoki no Kuapapanui.

Ua ʻike pono au i nā mea a pau i hana ʻia, ʻoiai ua kū uaki au i pō ka lā.

KĒLĀ A ME KĒIA

Ua ʻaʻahu iho ʻo R.W. Wilikoki me ka ʻaʻahu Ikalia iā ia ma loko o ka Pā Aliʻi i kēia kakahiaka.

Ua lohe lauāhea ʻia, na Wilikoki maoli nō i hana iho nei i kekahi mau pōkā pū kau poʻohiwi ma Kapalama.

Ua lali o loko o ka Hale ʻĀkala i nā koko o ka poʻe i kū a ʻeha a me nā poʻe make i kauō ʻia i loko o laila e hoʻāhu ai me ka manaʻo kuhi hewa o nā kipi e malumalu ana ia wahi no lākou. Eia naʻe, o ia wahi a lākou i kuhi hewa ai he puʻuhonua ia no lākou, he luahi ia na nā mea make i kiola ʻia mai waho aku nei.

Ua lohe mai mākou, ua makaʻu hoʻi ʻo Wilikoki i ka Pūʻali Kūmau, ma ka manaʻo ua hoʻonoho ʻia i lalo o ka Hale Aliʻi ka hapanui o ka Pūʻali, a no laila ʻo ia i hoʻāʻo ʻole ai e lawe i ka Hale Aliʻi me ka lima ikaika. ʻO ka mea ʻoiaʻiʻo, he 12 wale nō koa a me Lukānela Parker nāna i paʻa me ka puʻuwai wiwo ʻole. ʻAuhea ihola ke koa o ua mau keiki hoʻopohō kālā nei o ke aupuni i lalau hele ai i Ikalia a kaukau ai wale ai nō. ʻAʻohe nō e loaʻa mai ke keiki Robata Waipa Parker iā lāua.

Ua minamina mākou i ka ʻōlelo nui ʻia o ka Hoʻoilina Mōʻī me he lā ua hoʻohuoi ʻia ʻana o ka lilo ʻana o kona hale noho ma Pālama i pūnana no ka poʻe kipi. Akā ke manaʻo nei mākou e loaʻa ana he hoʻomālamalama mai a ia ʻae no ka pōmaikaʻi o ka lehulehu.

Ua piha nā alanui i nā kānaka no ka nānā ʻana i kēia kaua, a e nunulu ʻōlelo ana nō hoʻi kekahi poʻe.

Ua ʻōlelo ʻia, i ka wā hahana loa o nā pōkā mai waho aku nei e lele ana i loko o ka Pā Aliʻi, ua holo o Wilikoki e peʻe mai nā pōkā aku e hāʻule makawalu ana. A ma ia wā i ʻike ai kekahi poʻe he kanaka hōhē wale ʻo Wilikoki ʻaʻohe koa.

Ua lohe mai mākou, ua puka mai kekahi alakaʻi kipi mai loko mai o ka Pā Aliʻi a holo akula i kahi kokoke i ka pā o ka Hale Paʻahao ʻo Kawa, me ka manaʻo e hoʻohaunaele ana nā paʻahao a puka mai i waho e hui me ka poʻe kipi. Eia naʻe, ua hoka ia manaʻo ona.

Ua hopu ʻia kekahi koa Raifela ʻo G. Schuman ka inoa e ka poʻe kipi, ʻoiai ʻo ia a me kekahi koa e kiaʻi ana i ke kuea ʻo Hale Aliʻi, lawe ʻia i loko o ka Pā Aliʻi, kāʻili ʻia ka pū a hoʻokuʻu ʻia maila e hoʻi.

Ua kī ʻia mai he ʻelua mau pōkā a komo ma ka puka aniani o ke Keʻena Hoʻokolokolo o ka ʻAha Kiʻekiʻe i ka hale i luna. Me he mea lā, ua ʻike ʻia mai paha ka poʻe kipi e kiʻei ana ma nā puka aniani, a kī ʻia mai paha e ka poʻe i luna o ka winiwini o Kawaiahaʻo.

He nui ka hoʻohuoi ma waena o kekahi poʻe, ua komo pū nō ka Mōʻī i loko o kēia hoʻokahuli aupuni, akā ua hōʻole loa ka Mōʻī ma kekahi palapala i hoʻolaha ʻia ma ka nūpepa haole, ʻaʻole ʻo ia i lihi launa iki aku i kēia hana ʻino.

Iā R.W. Wilikoki i hele hoʻokahi aku ai me nā koa ʻole i ka Hale Koa i ke kakahiaka o ka lā i kipi ai e noi i nā lako kaua, he aha ka mea i hopu pio ʻole mai ai nā koa kūmau he 32 i hoʻonoho kiaʻi ʻia ma loko o laila? ʻO lākou a me ko lākou mau Aliʻikoa anei kekahi i komo i kēia ʻōhumu kipi.

E mahalo ʻia a nui ka Pūʻali Raifela, no ko lākou ʻeleu ma ka hoʻomalu ʻana i ke kipi i ka wā pōkole, a i ʻoi loa aku hoʻi i ka pōʻino ʻole o kekahi o ko lākou mau koa i loko o ka liki pau paka o Wilikoki a me kona poʻe, na lākou ana ka ʻai. Poina loa paha ʻo Wilikoki i kēlā mau huakumu, “Ua mau ke ea o ka ʻāina i ka pono.”