(click image for full pdf at Papakilo)

Ka Haunaele Kuloko

O ke ala ana mai o ka haunaele kaua kuloko o ka aina malalo o ke alakai ana a kekahi poe kakaikahi, oia ka mua loa ma ka moolelo o Hawaii nei, he kipi a me ka haunaele kuloko ke hoonaueue ana i ka noho aupuni kuokoa o keia mau mokupuni kukaawale o ka Pakipika. O ka mua loa keia o ka huki ia ana o ka maka pahikaua e halawai me ke koko no ka hookahuli i ke Aupuni Kumukanawai o Hawai a me kona Kuokoa.

Ua ulono ia ae ma ke ano laula, ua komo pu me ka Moi ma keia mau hoolala ana a Wilikoki e hookahuli i ke aupuni, ua kipa aku kekahi keonimana i ka hale waapa e hui pu me ka Moi, a hai aku la i keia mau manao e ulonoia ana me ke kulanakauhale ia la.

Ua kakau iho la ka Moi i kekahi palapala, a hoouna aku la i Kona Kuhina Waiwai, a penei na manao i kakauia:

KA AHA KUKAMALU

Ma ka halawai ana a ka Aha Kukamalu inehinei, ua hooholo ia he olelo hooholo, e ae ana i ke Kuhina Waiwai e uku aku i kekahi mau bila o na wahi i hoopoino ia ma ka la haunaele o ka Poalua nei, nona ka huina o $5,000. Aole keia o ka huina pau o na poino i manao ia, aka, ua lawa keia no ka manawa a hiki i ka wa e noho mai ai o ka Ahaolelo, alaila, mai laila mai na haawina e hoolawa ia ai na koi a pau e like me ke kanawai.

He mea kaumaha no na puuwai aloha Hawaii a pau na hana i hanaia iloko o keia kulanakauhale i ka Poalua nei. He hookahi haneri kanaka, a emi iki mai paha, malalo o ke alakai ana a Robert Wilikoki, ka i hoakoakoa ae ma Muolaulani ma Kapalama i ka po o ka Poakahi. Ma ia po no, mawaena paha o ka hora elua me ekolu o ka wanaao, alakai ia mai la ua puulu kanaka nei e Wilikoki ma ke alanui Alii a hiki i ka pa o ka hale alii, pii aku la mauka ma ke alanui Likeke a hiki i ka ipuka ma ka aoao mauka o ka pa hale alii. Haalele mai la ke koa e kiai ana maloko a holo aku la e hoala i kahi poe o lakou. Pinana aku la kekahi kanaka maluna o ke pani puka a lele aku la iloko o ka pa, a nana i wehe mai ka puka, a komo maalahi aku la o Wilikoki a me kona poe. Lilo ia lakou ka pa alii. Ua hoonoho ia e Wilikoki kekahi o kona poe koa me ka pa o Aliiolani Hale, a ua paa ia e lakou ia hale a me Kapuaiwa hale. A i ke kakahiaka nui o ia la ua wawa ia ae la a puni ke kulanakauhale ka hana a keia poe kipi. Hoomaka iho la ka Ilamuku e lawelawe i na hana kupono no ka hoopio ana i ka poe kipi. Kahea aku la oia i na limahana a pau o ke aupuni e hele ae i ka hale wai. O na pualikoa Raipela kekahi i kaheaia. I ka wa e hoomakaukau ana na mana o ke aupuni mawaho nei, ke hoomakaukau mai la o Wilikoki me kona poe maloko o ka pa alii. Ua hoonohoia na koa o ke aupuni maluna o ka Hale Mele, maluna o ka Luakini o Kawaiahao, maluna o kekahi hale kiekie e pili ana ma ke alanui Likelike, maluna o na hale lio o ka Hotele Hawaii, a maloko mai no hoi o ka pa hale o Haalelea, mauka iho o ka pa alii. Mahope iki iho paha o ka hora 10 ua hoomaka ke kani ana o na pu. Aka, ua hoao mua na Kuhina e hoopau i ke kipi a e hoomalu i ke aupuni me ke ki ole ia o ka pu a me ka hookahe koko, aole nae i hiki. Ua hoouna aku ka Aha Kuhina i ke Kuhina Waiwai a me Kapena Kamana o ka oihana makai e hele aku imua o Wilikoki me kekahi palapala e hai aku ana i ko lakou manao. Ua hele pu laua a hiki i ka ipuka makai o ka pa alii, aka ua kipakuia mai, a ia laua e ku ana malaila hoomakaia ke kani ana o na pu o na aoao a elua, a ua hoi mai laua iloko o ka lele makawalu ana o na poka mao a maanei, mai poino ko laua ola. Mai ia wa aku aole i hoomaha ke kaua a hiki i ka hora ehiku o ke ahiahi. I ka hora awakea nae ua lilo hou mai ka pa o Aliiolani Hale iloko o na lima o ke aupuni, a maluna o ka hale aupuni kahi poe koa i noho ai no ia auina la, e kaua aku ana i ka poe kipi. I ka hora ehiku o ke ahiahi haawi pio mai la o Wilikoki me kona koena kanaka iloko o na lima o ke aupuni. Ua mahuka m[ua kahi] poe o lakou, a ua make kekahi mau mea. A hiki i keia wa he eono poe i ike maopopo ia ua make, a e make aku ana no paha kekahi o ia poe e waiho eha nei.

NA WAI KEIA I HANA?

O Wilikoki kai [ike maka] ia iloko o keia hana, a ma ka poe i hele pu me ia. Ua manaoia aole [o lakou wale.] O lakou na lima hook[o..] ka poe e ae paha ka poe nana i hoolala a [...a] i ka hana. O kela poe eono i make, a me ka poe e waiho nei me ka eha, aole paha o lakou a pau kai kuhohonu iloko o ka hewa. Ua hahai naaupo lakou mahope o ka poe alakai hewa, a ua haule iloko o ka poino. Ina i hoole aku lakou, he oi aku ka pono o ia hopena.

O nā nupepa o keia kulanakauhale i hoolaha i na manao lili a inaina, iwaena o na lahui like ole e noho nei ma ka aina, oia kekahi kumu o keia haunaele. Ua ino loa kekahi mau manao i hoolaha ia. Ina e ho-a ia ke ahi, aole e nele ka wela. Ina e lu ia ke ahi ma o a maanei iwaena o ka pulupulu, he mea maopopo e nui ana ka poino. Pela kekahi mau nupepa o kakou. Ua ho-a i ke ahi. Ua hoala i na manao hoohakaka. Ua kena okoa aku i ka poe heluhelu e kii e pepehi i ka poe a lakou i inaina ai. Pela keia wahi pepa i kapa hewa ia nei kona inoa o “Ka Oiaio.” Ua hana keia pepa i na mea e ala ai ka haunaele. Ua olelo aku ia i ka poe paa pu e hoomakaukau no ka la e kau pololei aku ai ka pu i ke “kolea kau ahua.” Ua ike kona poe heluhelu i ke ano o ia olelo. A ua hua mai kana hana i ka Poalua nei. Aia maluna o ia pepa ke koko o ke kanaka Hawaii kahi i waiho ai. He mea hiki ke kapa pololei ia kela nupepa, “he pepa koko.”

Ua puka ma ka Elele he mau pule i hala ae nei, kekahi mau manao e hoala ana i na noonoo ino loa iwaena o kona poe heluhelu. O na olelo a ka waha kekahi mea e hewa ai. He wikiwiki ka poe noonoo ole ma ka olelo. Ua like na olelo ino iwaena o ka lehulehu me na huna ahi. Ua maa kekahi poe i ke kamailio ana ma na mea e naukiuki ai ka noonoo o ko lakou mau hoakanaka. A o keia mau mea a pau ke hui ia, he mau alakai no ia e loaa aku ai ka hana o ka Poalua nei a me kona hopena.

Aka, he poe e ae no paha kekahi i ike ole ia na lima iloko o keia hana, ua huna lakou ia lakou iho. Ua onou aku lakou na hai e hana a hiki i ka wa e maopopo pono ai ka hiki a me ka hi-iki pono ole paha. O lakou no ka mana mahope o Wilikoki a me kona puali. Na lakou e koo aku me na manao paipai a me na mea e hiki a ka hana. He mea pono i emi ia keia poe a loaa maopopo lakou. Aole pono e hoomaha ka luhi, aole hoi e minamina ka manawa no ka imi ana a loaa na mea nana i hookumu keia hana i kinohi.

NAAUAO KA HAPANUI O NA MAKAAINANA

Aole he manawa e kamailio nui ai no na hana a ka lehulehu. Mahope aku paha e kamailio mahuahua loa ae ai o keia pepa i na mea e pili ana ia lakou. Ua ku i ka naauao na hana o ka hapanui o lakou. O ka poe e noho kokoke ana i ke kahua o ka haunaele, ua hookaawale aku lakou i na wahine a me na keiki ma kahi e malu pono ai lakou. Ua piha na alanui i ka poe nana kaua o kela a me keia ano lahui. Aole hookeke, aole hana ino. Ua hoopuka ike no kekahi poe i na olelo pono ole. Aka, o na hana o ka hapa nui, ua pololei a ua ku i ka mahaloia. Me he lahui naauao la na hiohiona e kau ana maluna o ka lehulehu ia la.

Haunaele Kaua

Hoao e Hookahuli i ke Aupuni

R.W. Wilikoki me na Koa Kipi

Laweku ia ka Paalii me ka Hale Aupuni
Hoouka na Aoa Elua
7 kanaka Hawaii i make, me 12 i hoehaia.
Auhee na kipi i ke ahiahi, a hopu ia.

Ma ke kakahiaka o ka Poalua, [oia] na hora poniponi o ka wehewehena kaiao, ua hoopuiwa ia ke kulanakauhale holookoa i ka lono i pahola ae, aia he kaua huliamahi a hoouka ia aku, a ua lawe ae na [kipi] i ka pa alii a me ka hale aupuni [... o ka k...] o na lako kaua.

O R.W. Wilikoki, kekahi o na keiki Hawaii i hoouna ia i ke kulakoa o Italia no kekahi mau makahiki i hala ae nei, ua alakai aku oia he hookahi kanaka haneri i makaukau me na lako kaua mai Kapalama mai a hiki i ka pa alii, a ma ka puka ma ka aoao ma uka, ua komo aku lakou iloko o ka pa alii mahope iho o ke kue ana mai o ke koa kiai ipuka.

No ka hiki ole ke loaa ka halealii ia Wilikoki me kona mau koa, ua lawe ae lakou i ke kulana hoolulu maloko o ka haleakala o ka Moiwahine, a mai laila na kauoha i hooko ia aku ai ma ke [alai] ana i ka hale aupuni a me ka hoomaka ana o ke kaua.

Ua manao wale ia, o na kuhikuhi no kela hoala haunaele, oia ka hopu aku i ke kino o ka Moi a noi i Kumukanawai me ka Aha Kunina hou, a me ka hoopau ae iaia a hookau aku i kona kaikuahine ka Hooilina Moi ma ke kalaunu.

I ka wa i pahola akea ae ai o keia lono ma ke kulanakauhale, ua malama koke ia he halawai e ka Aha Kuhina a me na Kanikela a me ke Kapena o ka mokukaua Amerika e ku nei ma ke awa.

Ua hooholo ka Aha Kuhina e noi aku ia Wilikoki ma ka inoa o ke aupuni Hawaii, e haawi pio mai oia me kona mau koa. O keia hoolala ana, aole ia i holopono loa mamua o ka hoomaka ana o ke kaua.

O ke Kuhina Waiwai Demona ka mea i hele aku ma ka aoao o ke aupuni e hui pu me Wilikoki, aka, o ke koa kiai ma ka ipuka, aole i ae mai i ke Kuhina e komo aku iloko, a iloko o ia wa i hoomaka koke ae ai na aoao elua e ki aku a ki mai.

Mahope iki iho o ka hora 10, oia ka wa akea loa o keia kaua, a e lele mai ana na poka mai ka pa alii mai a i ka Hale Mele me ka wawahi ana i na pukaaniani, a mai na koa Raifela aku hoi i hoonoho ia ma na wahi kiekie a i ka pa alii.

He mau minute ia o ka pihoihoi nui o na poe a pau ma ke kulanakauhale, a e holo ana kekahi poe a hookaawale i ko lakou mau ohana ma kekahi wahi okoa aku.

Ua lohe ia mai loko mai o ka paalii, ua ku aku o Robert Boyd, he lutanela malalo o Wilikoki, a o kekahi hoi o na keiki Hawaii i hoouna ia ai i ke kulakoa o Italia, i ka poka ma kona poo a me na wawae. O Keoki Makamu, ua lohe pu ia mai oia ua ku ma ka poohiwi.

I ka auwina la, ua ike ia aku kekahi poe koa eha i ka lele ana mai maluna o ka pa alii a haule mawaho o ke alanui Moi a ua hopu koke ia aku lakou a paa pu. Na keia poe i hai mai, aia ka makemake o na poe i koe aku e haalele i ka pa alii.

I ka hora 2 auwina la, ua lilo mai ia ka hale aupuni mai na koa kipi kakaikahi mai, a ua hopu ia aku lakou a ... paa pio.

I ke kakahiaka, ua lele mai na koa o ka mokukaua Amerika Adamu, a hoo... kahi o ke Kanakela Amerika... ... hoopakele ana a ka waiwai a me ke ... o na kana o ka lahui. Ua akoakoa ae na Kanikela a pau ma ia wahi.

KE ALII KA MOI

Ua ... ia aku ka Moi no keia ... wa kakahiaka nui, a ua holo aku oia me ka Moiwahine no kona hale waapa, me ke kiai ia e kekahi hapa... kumau.

O ke kahua o ke aupuni e ku ai, aia no ia ma ka

Halehookolo Hoomalu,

a mai ... aku na kauoha e hooko ia ... ka manawa. He elua mau pu ... i hoomakaukau ia mamua iho o ka hale, no ka hui ana aku me na haunaele o na ano a pau e ala mai ana.

Ka Haule Pio ana

I ka auwina la, ua hoala ka manao ... ka hoopuehu luhi aku i na koa kipi mai loko aku o ka Hale Akala me ka poka pahu dainamaita, a ua koho ia ka manawa o ka hoomaka ana i ka hora 5 a mai ia wa aku i kiola ia ai na poka pahu iluna o ka hale akala, a o na kipu mau ana mai hoi mai ka hale mele mai a hiki i ka hora 7, ua auhee koke na koa kipi.

Ua wehe ia ka pani puka o ka pa alii a komo aku la na koa iloko, a ia wa i haawi pio mai ai o Wilikoki iaia iho a lawe loa ia aku la no ka halewai me kona mau koa.

KA MOOLELO A LUTANELA WIWO OLE ROBERT PARKER

Eia malalo iho nei ka moolelo o Lutanela wiwo ole Parker o na koa kumau no kona kiai hopo ole ana i ka hale alii i ka Poalua nei, oiai o W R Wilikoki e noi pinepine ana iaia e haawi pio mai:

O ka manawa ia o kaʻu wati e ku ai ma ka pa alii me 12 koa, ke hui pu ia me elua kakiana a me hookahi kopala. Ua kukuluia na koa ma na puka komo pakahi. Mawaena o na hora 4 me 5 wanaao, ua hiamoe au, aka ua hele mai la nae ke koa kiai ma ka puka komo mauka o ka pa e hoala iaʻu a hai mai la eia o Wilikoki a me na kanaka he lehulehu mawaho o ka pa. Ua kahea mai o Wilikoki e wehe i ka puka, aka ma kahi nae o ke kahea mai, he laina kopane kai lohe ia aku. Ia wa, ua kukulu koke ae la au i koʻu mau koa iloko o ka hale alii, a kahea aku la i na koa ma na puka e hoi mai. Aole i malamalama loa, aka ke ike aku la nae au i kekahi o ko Wilikoki mau kanaka, ua pii mai la maluna o ka puka a wehe ae la i ka laka maloko aku nei. I ka hemo ana o ka puka, ua komo koke mai la o Wilikoki me 80 kanaka paha a ku iho la mamua o ka pa alii me ke ku laina ana. Ua hele mai la o Wilikoki i mua oʻu a kauoha mai la e haawi pio aku i kaʻu pahikaua a me ka pa alii iaia. Ua pane aku au iaia-- Aole. Pii aku la au iluna o ke alapii a hahai mai la o Wilikoki mahope oʻu me ka pu panapana i piha i ka poka. Ke nana kee nei nae au iaʻu e pii nei, me ka manaolana i na manawa a pau e lilo ana au i kanaka make. O ka mea wale no ma koʻu lima i kela wa, o kaʻu pahikaua ua hemo. Iaia i pii mai ai a ka hapalua o ke alapii, ua huli aku la oia a hoi aku la no kona puali. He kanaono paha a oi e paa ana me na pu. Ua pii hou mai la oia a ninau mai la iaʻu auhea la na pukuniahi kaa, aka ua hoole aku au i ka hoike ana aku iaia. Aka aohe i liuliu mahope iho, ua loaa aku la ua mau pukuniahi nei a lawe ae la ma kekahi kulana ana i manao ai e kukulu maloko o ka pa alii, a hele aku la wawahi i ka hale pauda. Ua puka aku la au i ka halekoa a hoike aku la ia Kapena Kahalewai, aka ua kauoha mai oia iaʻu e hoi hou a mai noho a ae aku i kekahi mea e komo iloko o ka halealii. Iaʻu i hiki aku ai i koʻu wahi i kukulu ia ai, aohe i liuliu iho, ua pii hou mai la o Wilikoki a kahea mai la iaʻu e haawi pio aku i ka halealii, no ka mea, ua makemake oia e kau i na pukuniahi iluna o ka hale alii. Ua pane aku la au mai ka puka aku, aole au e haawi pio ana a hiki i ke kanaka hope loa. Ua hele aku la oia, a aohe i emo hoi hou mai la a ninau mai la auhea la na pu kaupoohiwi a me na kukaepele pu. Ua pane aku au aole au ike. Kokoke e kani ka hora 8 a.m. ua pii hou mai la o Wilikoki iluna o ke alapii me ka pu panapana ua kulai ia ke kiko a kau mai la i mua oʻu. Ua kukulu au he elua mau koa mahope oʻu me ka laua mau pu ua piha i ka poka, a ao aku la ia laua e ki ia Wilikoki ke ike laua i ka oni ana o kona lima. Noi hou mai la oia e haawi pio aku i ka halealii, aka ua hoole aku au e like me mamua. Mahope koke iho, ua ike aku ia au i ka uwai ia ana o na pukuniahi no ka makaukau e ki aku. Oiai au e holoholo ana malalo o ka halealii, me he mea la ua kuhihewa ia au o Wilikoki e ka poe kipu pololei o waho aenei ma ke alanui Likelike, a nolaila ua ki ia mai la i ka manawa hookahi me na poka ekolu i hooku pololeiia iaʻu; hoʻokahi oia mau poka i hala ae maluna o kuu poo; hookahi kokoke loa ma kuu poohiwi akau; a o ke kolu, ua palahio ae la ma kuu poohiwi hema. Ua hoao makou e ai i ka aina kakahiaka, aka aohe i komo ai hou a po ka la, mahope iho o ka haawi pio ana o Wilikoki. I ka wa i ike ia ai ka weliweli o ka haule ana mai o na mea make a ka poe kipu pololei, ua holo aku kekahi poe o Wilikoki iloko o ka Haleakala e pee ai, oiai hoi kekahi poe he kanakolu o na kipi e ku ana malalo o ka alapii ma ka aoao mauka o ka halealii. Ua pane aku au ia lakou e haawi pio mai i ka lakou mau mea kaua, aka ua hoole nui mai lakou. Ua pane hou aku la au ia lakou ina aole lakou e nee mai ia wahi aku, alaila e kipu aku ana au ia lakou. Ua kukulu ae la au he elua oʻu mau koa ma ka puka, aka mahope iho o kekahi mau minute, ua haalele iho lakou i na mea kaua i lalo, a na kau mau koa i kaili ae i ua mau pu la. Ua lawe ae au i ua poe nei iloko o ka hale kuke i ka hale i lalo a olelo aku la ia lakou he mau pio. Ma ka hora 5:30 p.m., ua hoopuka ia lakou ma ka puka nui makai a hiki i ka Hale Aupuni. Kokoke paha i ka hora 7 p.m., ike aku la au i kekahi kanaka e holo mai ana mai ka Haleakala mai, a hoomaopopo iho la au he haawi pio keia, nolaila wehe ae la i ka puka ma ke alo o ka halealii. Mahope koke iho, ua komo mai la ka Puali Raifela a lawe aku ia ia Wilikoki no ka halewai. Ua ike pono au i na mea a pau i hanaia, oiai ua ku wati au i po ka la.

Eia na poe i make loa ma kela kaua kipi o ka Poalua nei: Loika, Poni, S. Taka, Pelelua me Kawaiwai. Ma kekahi la ae, make kekahi mahope o ka mauleule ana i kona ehaeha a na puka poka, a ua kolonelo ia kona kino; o ka luahi hope ma ko makou lohe mai o Keki, i ka Poaha nei. O na inoa mua elima, ua kanuia ma ka Poakolu nei, a o ka inoa hope ua nalo ma ka Poaha. Ua manao wale ia, o kekahi poe e waiho mai nei i ko lakou mau eha, aneane e nele na manaolana o ka palekana.

O na poe i eha ma ka halemai Moiwahine, oia Keoki Makamu, R. Napunako Boyd, Kamai, Walu, T. Hopa, a me ekolu ma ka halepaahao o Kawa, oia o Keawe, Makolo me Kuaumona.

Ua hali ia ae imua o ka Aha Hoomalu ma ka Poaha nei o Wilikoki me A. Loomen, no ka hewa ohumu ino iloko o ka manawa he ekolu malama i hala aku, a i hoomaopopo loa ia ma na la 29 a me 30 o Iulai. Mamuli o ke noi a V. V. Akepoka, loio pale no Wilikoki, a me Mr. Whiting, loio pale no Loomen, ua hoopaneeia ka hoolohe hou ana o ka aha i ko laua hihia a ka Poakahi, Augate 5. Aole na aahu koa Italia ma ko Wilikoki kino e like me kona ikeia ana ma ka la hoouka kaua, iaia imua o ka aha, a o Loomen hoi he kanaka Belegiuma oia i hiki mai maanei he ekolu malama a oi i hala ae a e lawe ana i ke kulana lutanela ekahi no ko Wilikoki aoao ma kela la o ka hoouka kaua.

NA POE I HOPU IA

Mai ka la i hoala ia ai keia haunaele i ka Poalua a hiki i ka la inehinei, eia iho ka papa inoa o na poe i komo kino e lawelawe i ka hana, a me na poe i manao wale ia o lakou pu kekahi i komo iloko o keia huikau a hopu ia e hoopaa ma Kalakaua Hale: