(click image for full pdf at Papakilo)

Ka Haunaele Kūloko

ʻO ke ala ʻana mai o ka haunaele kaua kūloko o ka ʻāina ma lalo o ke alakaʻi ʻana a kekahi poʻe kākaʻikahi, ʻo ia ka mua loa ma ka moʻolelo o Hawaiʻi nei, he kipi a me ka haunaele kūloko ke hoʻonāueue ʻana i ka noho aupuni kūʻokoʻa o kēia mau mokupuni kū kaʻawale o ka Pākīpika. ʻO ka mua loa kēia o ka huki ʻia ʻana o ka maka pahi kaua e hālāwai me ke koko no ka hoʻokahuli i ke Aupuni Kumukānāwai o Hawai a me kona Kūʻokoʻa.

Ua ʻulono ʻia aʻe ma ke ʻano laulā, ua komo pū me ka Mōʻī ma kēia mau hoʻolālā ʻana a Wilikoki e hoʻokahuli i ke aupuni, ua kipa aku kekahi keonimana i ka hale waʻapā e hui pū me ka Mōʻī, a haʻi akula i kēia mau manaʻo e ʻulono ʻia ana me ke kūlanakauhale i ia lā.

Ua kākau ihola ka Mōʻī i kekahi palapala, a hoʻouna akula i Kona Kuhina Waiwai, a penei nā manaʻo i kākau ʻia:

KA ʻAHA KŪKĀ MALŪ

Ma ka hālāwai ʻana a ka ʻAha Kūkā Malū i nehinei, ua hoʻoholo ʻia he ʻōlelo hoʻoholo, e ʻae ana i ke Kuhina Waiwai e uku aku i kekahi mau pila o nā wahi i hoʻopōʻino ʻia ma ka lā haunaele o ka Pōʻalua nei, nona ka huina o $5,000. ʻAʻole kēia o ka huina pau o nā pōʻino i manaʻo ʻia, akā, ua lawa kēia no ka manawa a hiki i ka wā e noho mai ai o ka ʻAhaʻōlelo, a laila, mai laila mai nā haʻawina e hoʻolawa ʻia ai nā koi a pau e like me ke kānāwai.

He mea kaumaha no nā puʻuwai aloha Hawaiʻi a pau nā hana i hana ʻia i loko o kēia kūlanakauhale i ka Pōʻalua nei. He hoʻokahi hanele kānaka, a emi iki mai paha, ma lalo o ke alakaʻi ʻana a Robert Wilikoki, ka i hoʻākoakoa aʻe ma Muʻolaulani ma Kapālama i ka pō o ka Pōʻakahi. Ma ia pō nō, ma waena paha o ka hola ʻelua me ʻekolu o ka wanaʻao, alakaʻi ʻia maila ua puʻulu kānaka nei e Wilikoki ma ke alanui Aliʻi a hiki i ka pā o ka Hale Aliʻi, piʻi akula ma uka ma ke alanui Likeke a hiki i ka ʻīpuka ma ka ʻaoʻao ma uka o ka pā Hale Aliʻi. Haʻalele maila ke koa e kiaʻi ana ma loko a holo akula e hoʻāla i kahi poʻe o lākou. Pinana akula kekahi kanaka ma luna o ke pani puka a lele akula i loko o ka pā, a nāna i wehe mai ka puka, a komo maʻalahi akula ʻo Wilikoki a me kona poʻe. Lilo iā lākou ka Pā Aliʻi. Ua hoʻonoho ʻia e Wilikoki kekahi o kona poʻe koa me ka pā o Aliʻiolani Hale, a ua paʻa ʻia e lākou ia hale a me Kapuaiwa Hale.

A i ke kakahiaka nui o ia lā ua wawā ʻia aʻela a puni ke kūlanakauhale ka hana a kēia poʻe kipi. Hoʻomaka ihola ka Ilāmuku e lawelawe i nā hana kūpono no ka hoʻopio ʻana i ka poʻe kipi. Kāhea akula ʻo ia i nā limahana a pau o ke aupuni e hele aʻe i ka hale wai. ʻO na pūʻali koa Raipela kekahi i kahea ʻia. I ka wā e hoʻomākaukau ana nā mana o ke aupuni ma waho nei, ke hoʻomākaukau maila ʻo Wilikoki me kona poʻe ma loko o ka Pā Aliʻi. Ua hoʻonoho ʻia nā koa o ke aupuni ma luna o ka Hale Mele, ma luna o ka Luakini o Kawaiahaʻo, ma luna o kekahi hale kiʻekiʻe e pili ana ma ke alanui Likelike, ma luna o nā hale lio o ka Hōkele Hawaiʻi, a ma loko mai nō hoʻi o ka pā hale o Haʻalelea, ma uka iho o ka Pā Aliʻi.

Ma hope iki iho paha o ka hola 10:00 ua hoʻomaka ke kani ʻana o nā pū. Akā, ua hoʻāʻo mua nā Kuhina e hoʻopau i ke kipi a e hoʻomalu i ke aupuni me ke kī ʻole ʻia o ka pū a me ka hoʻokahe koko, ʻaʻole naʻe i hiki. Ua hoʻouna aku ka ʻAha Kuhina i ke Kuhina Waiwai a me Kāpena Kamana o ka ʻoihana mākaʻi e hele aku i mua o Wilikoki me kekahi palapala e haʻi aku ana i ko lākou manaʻo. Ua hele pū lāua a hiki i ka ʻīpuka ma kai o ka Pā Aliʻi, akā ua kīpaku ʻia mai, a iā lāua e kū ana ma laila hoʻomaka ʻia ke kani ʻana o nā pū o nā ʻaoʻao a ʻelua, a ua hoʻi mai lāua i loko o ka lele makawalu ʻana o nā pōkā ma ʻō a ma ʻaneʻi, mai pōʻino ko lāua ola.

Mai ia wā aku ʻaʻole i hoʻomaha ke kaua a hiki i ka hola ʻehiku o ke ahiahi. I ka hola awakea naʻe ua lilo hou mai ka pā o Aliʻiolani Hale i loko o nā lima o ke aupuni, a ma luna o ka Hale Aupuni kahi poʻe koa i noho ai no ia ʻauinalā, e kaua aku ana i ka poʻe kipi. I ka hola ʻehiku o ke ahiahi hāʻawi pio maila ʻo Wilikoki me kona koena kānaka i loko o nā lima o ke aupuni. Ua mahuka m[ua kahi] poʻe o lākou, a ua make kekahi mau mea. A hiki i kēia wā he ʻeono poʻe i ʻike maopopo ʻia ua make, a e make aku ana nō paha kekahi o ia poʻe e waiho ʻeha nei.

NA WAI KĒIA I HANA?

ʻO Wilikoki kai [ʻike maka] ʻia i loko o kēia hana, a ma ka poʻe i hele pū me ia. Ua manaʻo ʻia ʻaʻole [o lākou wale.] ʻO lākou nā lima hoʻok[o..] ka poʻe ʻē aʻe paha ka poʻe nāna i hoʻolālā a [...a] i ka hana. ʻO kēlā poʻe ʻeono i make, a me ka poʻe e waiho nei me ka ʻeha, ʻaʻole paha o lākou a pau kai kūhohonu i loko o ka hewa. Ua hahai naʻaupō lākou ma hope o ka poʻe alakaʻi hewa, a ua hāʻule i loko o ka pōʻino. Inā i hōʻole aku lākou, he ʻoi aku ka pono o ia hopena.

ʻO nā nūpepa o kēia kūlanakauhale i hoʻolaha i nā manaʻo lili a inaina, i waena o nā lāhui like ʻole e noho nei ma ka ʻāina, ʻo ia kekahi kumu o kēia haunaele. Ua ʻino loa kekahi mau manaʻo i hoʻolaha ʻia. Inā e hoʻā ʻia ke ahi, ʻaʻole e nele ka wela. Inā e lū ʻia ke ahi ma ʻō a ma ʻaneʻi i waena o ka pulupulu, he mea maopopo e nui ana ka pōʻino. Pēlā kekahi mau nūpepa o kākou. Ua hoʻā i ke ahi. Ua hoʻāla i nā manaʻo hoʻohakakā. Ua kēnā ʻokoʻa aku i ka poʻe heluhelu e kiʻi e pepehi i ka poʻe a lākou i inaina ai. Pēlā kēia wahi pepa i kapa hewa ʻia nei kona inoa o “Ka ʻOiaʻiʻo.” Ua hana kēia pepa i nā mea e ala ai ka haunaele. Ua ʻōlelo aku ʻia i ka poʻe paʻa pū e hoʻomākaukau no ka lā e kau pololei aku ai ka pū i ke “kōlea kau ahua.” Ua ʻike kona poʻe heluhelu i ke ʻano o ia ʻōlelo. A ua hua mai kāna hana i ka Pōʻalua nei. Aia ma luna o ia pepa ke koko o ke kanaka Hawaiʻi kahi i waiho ai. He mea hiki ke kapa pololei ʻia kēlā nūpepa, “he pepa koko.”

Ua puka ma ka ʻElele he mau pule i hala aʻe nei, kekahi mau manaʻo e hoʻāla ana i nā noʻonoʻo ʻino loa i waena o kona poʻe heluhelu. ʻO na ʻōlelo a ka waha kekahi mea e hewa ai. He wikiwiki ka poʻe noʻonoʻo ʻole ma ka ʻōlelo. Ua like nā ʻōlelo ʻino i waena o ka lehulehu me nā hunaahi. Ua maʻa kekahi poʻe i ke kamaʻilio ʻana ma nā mea e nāukiuki ai ka noʻonoʻo o ko lākou mau hoa kanaka. A ʻo kēia mau mea a pau ke hui ia, he mau alakaʻi no ia e loaʻa aku ai ka hana o ka Pōʻalua nei a me kona hopena.

Akā, he poʻe ʻē aʻe nō paha kekahi i ʻike ʻole ʻia nā lima i loko o kēia hana, ua huna lākou iā lākou iho. Ua ʻonou aku lākou na haʻi e hana a hiki i ka wā e maopopo pono ai ka hiki a me ka hiki pono ʻole paha. ʻO lākou nō ka mana ma hope o Wilikoki a me kona pūʻali. Na lākou e koʻo aku me nā manaʻo paipai a me nā mea e hiki a ka hana. He mea pono i ʻemi ʻia kēia poʻe a loaʻa maopopo lākou. ʻAʻole pono e hoʻomaha ka luhi, ʻaʻole hoʻi e minamina ka manawa no ka ʻimi ʻana a loaʻa nā mea nāna i hoʻokumu kēia hana i kinohi.

NAʻAUAO KA HAPANUI O NĀ MAKAʻĀINANA

ʻAʻole he manawa e kamaʻilio nui ai no nā hana a ka lehulehu. Ma hope aku paha e kamaʻilio māhuahua loa aʻe ai o kēia pepa i nā mea e pili ana iā lākou. Ua kū i ka naʻauao nā hana o ka hapa nui o lākou. ʻO ka poʻe e noho kokoke ana i ke kahua o ka haunaele, ua hoʻokaʻawale aku lākou i nā wāhine a me nā keiki ma kahi ʻē malu pono ai lākou. Ua piha nā alanui i ka poʻe nānā kaua o kēlā a me kēia ʻano lāhui. ʻAʻole hoʻokeke, ʻaʻole hana ʻino. Ua hoʻopuka ʻike nō kekahi poʻe i nā ʻōlelo pono ʻole. Akā, ʻo nā hana o ka hapa nui, ua pololei a ua kū i ka mahalo ʻia. Me he lāhui naʻauao lā nā hiʻohiʻona e kau ana ma luna o ka lehulehu ia lā.

Haunaele Kaua

Hoʻāʻo e Hoʻokahuli i ke Aupuni

R.W. Wilikoki me nā Koa Kipi

Lawe aku ʻia ka Pā Aliʻi me ka Hale Aupuni
Hoʻouka na ʻAoa ʻElua
7 kānaka Hawaiʻi i make, me 12 i hōʻeha ʻia.
ʻAuheʻe nā kipi i ke ahiahi, a hopu ʻia.

Ma ke kakahiaka o ka Pōʻalua, [ʻo ia] nā hola poniponi o ka wehewehena kaiao, ua hoʻopūiwa ʻia ke kūlanakauhale holoʻokoʻa i ka lono i pāhola aʻe, aia he kaua huliāmahi a hoʻouka ʻia aku, a ua lawe aʻe nā [kipi] i ka Pā Aliʻi a me ka Hale Aupuni [... o ka k...] o nā lako kaua.

ʻO R.W. Wilikoki, kekahi o nā keiki Hawaiʻi i hoʻouna ʻia i ke kula koa o Ikalia no kekahi mau makahiki i hala aʻe nei, ua alakaʻi aku ʻo ia he hoʻokahi kānaka hanele i mākaukau me nā lako kaua mai Kapālama mai a hiki i ka Pā Aliʻi, a ma ka puka ma ka ʻaoʻao ma uka, ua komo aku lākou i loko o ka Pā Aliʻi ma hope iho o ke kūʻē ʻana mai o ke koa kiaʻi ʻīpuka.

No ka hiki ʻole ke loaʻa ka Hale Aliʻi iā Wilikoki me kona mau koa, ua lawe aʻe lākou i ke kūlana hoʻolulu ma loko o ka Hale ʻĀkala o ka Mōʻī wahine, a mai laila nā kauoha i hoʻokō ʻia aku ai ma ke [ālai] ʻana i ka Hale Aupuni a me ka hoʻomaka ʻana o ke kaua.

Ua manaʻo wale ʻia, ʻo nā kuhikuhi no kēlā hoʻāla haunaele, ʻo ia ka hopu aku i ke kino o ka Mōʻī a noi i Kumukānāwai me ka ʻAha Kunina hou, a me ka hoʻopau aʻe iā ia a hoʻokau aku i kona kaikuahine ka Hoʻoilina Mōʻī ma ke kalaunu.

I ka wā i pāhola ākea aʻe ai o kēia lono ma ke kūlanakauhale, ua mālama koke ʻia he hālāwai e ka ʻAha Kuhina a me nā Kanikela a me ke Kāpena o ka moku kaua ʻAmelika e kū nei ma ke awa.

Ua hoʻoholo ka ʻAha Kuhina e noi aku iā Wilikoki ma ka inoa o ke aupuni Hawaiʻi, e hāʻawi pio mai ʻo ia me kona mau koa. ʻO kēia hoʻolālā ʻana, ʻaʻole ia i holo pono loa ma mua o ka hoʻomaka ʻana o ke kaua.

ʻO ke Kuhina Waiwai Demona ka mea i hele aku ma ka ʻaoʻao o ke aupuni e hui pū me Wilikoki, akā, o ke koa kiaʻi ma ka ʻīpuka, ʻaʻole i ʻae mai i ke Kuhina e komo aku i loko, a i loko o ia wā i hoʻomaka koke aʻe ai nā ʻaoʻao ʻelua e kī aku a kī mai.

Ma hope iki iho o ka hola 10:00, ʻo ia ka wā ākea loa o kēia kaua, a e lele mai ana nā pōkā mai ka Pā Aliʻi mai a i ka Hale Mele me ka wāwahi ʻana i nā pukaʻaniani, a mai nā koa Raifela aku hoʻi i hoʻonoho ʻia ma nā wahi kiʻekiʻe a i ka Pā Aliʻi.

He mau minuke ia o ka pīhoihoi nui o nā poʻe a pau ma ke kūlanakauhale, a e holo ana kekahi poʻe a hoʻokaʻawale i ko lākou mau ʻohana ma kekahi wahi ʻokoʻa aku.

Ua lohe ʻia mai loko mai o ka Pa Aliʻi, ua kū aku ʻo Robert Boyd, he lukānela ma lalo o Wilikoki, a ʻo kekahi hoʻi o nā keiki Hawaiʻi i hoʻouna ʻia ai i ke kula koa o Ikalia, i ka pōkā ma kona poʻo a me nā wāwae. ʻO Keoki Makamu, ua lohe pū ʻia mai ʻo ia ua kū ma ka poʻohiwi.

I ka ʻauinalā, ua ʻike ʻia aku kekahi poʻe koa ʻeha i ka lele ʻana mai ma luna o ka Pā Aliʻi a hāʻule ma waho o ke alanui Mōʻī a ua hopu koke ʻia aku lākou a paʻa pū. Na kēia poʻe i haʻi mai, aia ka makemake o nā poʻe i koe aku e haʻalele i ka Pā Aliʻi.

I ka hola 2:00 ʻauinalā, ua lilo mai ʻia ka hale aupuni mai nā koa kipi kākaʻikahi mai, a ua hopu ʻia aku lākou a ... paʻa pio.

I ke kakahiaka, ua lele mai nā koa o ka moku kaua ʻAmelika Adamu, a hoʻo... kahi o ke Kanakela ʻAmelika... ... hoʻopakele ana a ka waiwai a me ke ... o na kāna o ka lāhui. Ua ʻākoakoa aʻe nā Kanikela a pau ma ia wahi.

KE ALIʻI KA MŌʻĪ

Ua ... ia aku ka Mōʻī no kēia ... wā kakahiaka nui, a ua holo aku ʻo ia me ka Mōʻī wahine no kona hale waʻapā, me ke kiaʻi ʻia e kekahi hapa... kūmau.

ʻO ke kahua o ke aupuni e kū ai, aia nō ia ma ka

Halehoʻokolo Hoʻomalu,

a mai ... aku nā kauoha e hoʻokō ʻia ... ka manawa. He ʻelua mau pū ... i hoʻomākaukau ʻia ma mua iho o ka hale, no ka hui ʻana aku me nā haunaele o nā ʻano a pau e ala mai ana.

Ka Hāʻule Pio ʻana

I ka ʻauinalā, ua hoʻāla ka manaʻo ... ka hoʻopuehu luhi aku i nā koa kipi mai loko aku o ka Hale ʻĀkala me ka pōkā pahū dainamaita, a ua koho ʻia ka manawa o ka hoʻomaka ʻana i ka hola 5:00 a mai ia wā aku i kiola ʻia ai nā pōkā pahū i luna o ka Hale ʻĀkala, a ʻo nā kī pū mau ʻana mai hoʻi mai ka Hale Mele mai a hiki i ka hola 7:00, ua ʻauheʻe koke nā koa kipi.

Ua wehe ʻia ka pani puka o ka Pā Aliʻi a komo akula nā koa i loko, a i ia wā i hāʻawi pio mai ai ʻo Wilikoki iā ia iho a lawe loa ʻia akula no ka hale wai me kona mau koa.

KA MOʻOLELO A LUKĀNELA WIWO ʻOLE ROBERT PARKER

Eia ma lalo iho nei ka moʻolelo o Lukānela wiwo ʻole Parker o nā koa kūmau no kona kiaʻi hopo ʻole ʻana i ka Hale Aliʻi i ka Pōʻalua nei, ʻoiai o R.W. Wilikoki e noi pinepine ana iā ia e hāʻawi pio mai:

ʻO ka manawa ia o kaʻu uaki e kū ai ma ka Pā Aliʻi me 12 koa, ke hui pū ia me ʻelua Kakiana a me hoʻokahi Kopala. Ua kūkulu ʻia nā koa ma nā puka komo pākahi. Ma waena o nā hola 4:00 me 5:00 wanaʻao, ua hiamoe au, akā ua hele maila naʻe ke koa kiaʻi ma ka puka komo ma uka o ka pā e hoʻāla iaʻu a haʻi maila eia ʻo Wilikoki a me nā kānaka he lehulehu ma waho o ka pā. Ua kāhea mai ʻo Wilikoki e wehe i ka puka, akā ma kahi naʻe o ke kāhea mai, he laina kopane kai lohe ʻia aku. I ia wā, ua kūkulu koke aʻela au i koʻu mau koa i loko o ka Hale Aliʻi, a kāhea akula i nā koa ma nā puka e hoʻi mai. ʻAʻole i mālamalama loa, akā ke ʻike akula naʻe au i kekahi o ko Wilikoki mau kānaka, ua piʻi maila ma luna o ka puka a wehe aʻela i ka laka ma loko aku nei. I ka hemo ʻana o ka puka, ua komo koke maila ʻo Wilikoki me 80 kānaka paha a kū ihola ma mua o ka Pā Aliʻi me ke kū laina ana.

Ua hele maila ʻo Wilikoki i mua oʻu a kauoha maila e hāʻawi pio aku i kaʻu pahi kaua a me ka Pā Aliʻi iā ia. Ua pane aku au iā ia-- ʻAʻole. Piʻi akula au i luna o ke alapiʻi a hahai maila ʻo Wilikoki ma hope oʻu me ka pū panapana i piha i ka pōkā. Ke nāna keʻe nei naʻe au iaʻu e piʻi nei, me ka manaʻolana i nā manawa a pau e lilo ana au i kanaka make. ʻO ka mea wale nō ma koʻu lima i kēlā wā, o kaʻu pahi kaua ua hemo. Iā ia i piʻi mai ai a ka hapalua o ke alapiʻi, ua huli akula ʻo ia a hoʻi akula no kona pūʻali. He kanaono paha a ʻoi e paʻa ana me nā pū. Ua piʻi hou maila ʻo ia a nīnau maila iaʻu auhea lā nā pū kuni ahi kaʻa, akā ua hōʻole aku au i ka hōʻike ʻana aku iā ia. Akā ʻaʻohe i liʻuliʻu ma hope iho, ua loaʻa akula ua mau pū kuni ahi nei a lawe aʻela ma kekahi kūlana āna i manaʻo ai e kūkulu ma loko o ka Pā Aliʻi, a hele akula wāwahi i ka hale pauka.

Ua puka akula au i ka hale koa a hōʻike akula iā Kāpena Kahalewai, akā ua kauoha mai ʻo ia iaʻu e hoʻi hou a mai noho a ʻae aku i kekahi mea e komo i loko o ka Hale Aliʻi. Iaʻu i hiki aku ai i koʻu wahi i kūkulu ʻia ai, ʻaʻohe i liʻuliʻu iho, ua piʻi hou maila ʻo Wilikoki a kāhea maila iaʻu e hāʻawi pio aku i ka Hale Aliʻi, no ka mea, ua makemake ʻo ia e kau i nā pū kuni ahi i luna o ka Hale Aliʻi. Ua pane akula au mai ka puka aku, ʻaʻole au e hāʻawi pio ana a hiki i ke kanaka hope loa. Ua hele akula ʻo ia, a ʻaʻohe i ʻemo hoʻi hou maila a nīnau maila auhea lā nā pū kau poʻohiwi a me na kūkaepele pū. Ua pane aku au ʻaʻole au ʻike. Kokoke e kani ka hola 8:00 a.m. ua piʻi hou maila ʻo Wilikoki i luna o ke alapiʻi me ka pū panapana ua kulaʻi ʻia ke kiko a kau maila i mua oʻu. Ua kūkulu au he ʻelua mau koa ma hope oʻu me ka lāua mau pū ua piha i ka pōkā, a aʻo akula iā lāua e kī iā Wilikoki ke ʻike lāua i ka ʻoni ʻana o kona lima. Noi hou maila ʻo ia e hāʻawi pio aku i ka Hale Aliʻi, akā ua hōʻole aku au e like me ma mua. Ma hope koke iho, ua ʻike aku au i ka uai ʻia ʻana o nā pū kuni ahi no ka mākaukau e kī aku.

ʻOiai au e holoholo ana ma lalo o ka Hale Aliʻi, me he mea lā ua kuhi hewa ʻia au ʻo Wilikoki e ka poʻe kīpū pololei o waho aʻe nei ma ke alanui Likelike, a no laila ua kī ʻia maila i ka manawa hoʻokahi me nā pōkā ʻekolu i hoʻokū pololei ʻia iaʻu; hoʻokahi o ia mau pōkā i hala aʻe ma luna o kuʻu poʻo; hoʻokahi kokoke loa ma kuʻu poʻohiwi ʻākau; a ʻo ke kolu, ua palahio aʻela ma kuʻu poʻohiwi hema. Ua hoʻāʻo mākou e ʻai i ka ʻāina kakahiaka, akā ʻaʻohe i komo ai hou a pō ka lā, ma hope iho o ka hāʻawi pio ʻana o Wilikoki.

I ka wā i ʻike ʻia ai ka weliweli o ka hāʻule ʻana mai o nā mea make a ka poʻe kīpū pololei, ua holo aku kekahi poʻe o Wilikoki i loko o ka Hale ʻĀkala e peʻe ai, ʻoiai hoʻi kekahi poʻe he kanakolu o nā kipi e kū ana ma lalo o ka alapiʻi ma ka ʻaoʻao ma uka o ka Hale Aliʻi. Ua pane aku au iā lākou e hāʻawi pio mai i kā lākou mau mea kaua, akā ua hōʻole nui mai lākou. Ua pane hou akula au iā lākou inā ʻaʻole lākou e neʻe mai ia wahi aku, a laila e kī pū aku ana au iā lākou. Ua kūkulu aʻela au he ʻelua oʻu mau koa ma ka puka, akā ma hope iho o kekahi mau minuke, ua haʻalele iho lākou i nā mea kaua i lalo, a na kaʻu mau koa i kāʻili aʻe i ua mau pū lā. Ua lawe aʻe au i ua poʻe nei i loko o ka hale kuke i ka hale i lalo a ʻōlelo akula iā lākou he mau pio. Ma ka hola 5:30 p.m., ua hoʻopuka ʻia lākou ma ka puka nui ma kai a hiki i ka Hale Aupuni. Kokoke paha i ka hola 7:00 p.m., ʻike akula au i kekahi kanaka e holo mai ana mai ka Hale ʻĀkala mai, a hoʻomaopopo ihola au he hāʻawi pio kēia, no laila wehe aʻela i ka puka ma ke alo o ka Hale Aliʻi. Ma hope koke iho, ua komo maila ka Pūʻali Raifela a lawe aku iā ia Wilikoki no ka hale wai.

Ua ʻike pono au i nā mea a pau i hana ʻia, ʻoiai ua kū wati au i pō ka lā.

Eia nā poʻe i make loa ma kēlā kaua kipi o ka Pōʻalua nei: Loika, Poni, S. Taka, Pelelua me Kawaiwai. Ma kekahi lā aʻe, make kekahi ma hope o ka māʻuleʻule ʻana i kona ʻehaʻeha a nā puka pōkā, a ua kolonelo ʻia kona kino; ʻo ka luahi hope ma ko mākou lohe mai ʻo Keki, i ka Pōʻahā nei. ʻO nā inoa mua ʻelima, ua kanu ʻia ma ka Pōʻakolu nei, a ʻo ka inoa hope ua nalo ma ka Pōʻahā. Ua manaʻo wale ʻia, ʻo kekahi poʻe e waiho mai nei i ko lākou mau ʻeha, ʻaneʻane e nele nā manaʻolana o ka palekana.

ʻO nā poʻe i ʻeha ma ka hale maʻi Mōʻī wahine, ʻo ia Keoki Makamu, R. Napunako Boyd, Kamai, Walu, T. Hopa, a me ʻekolu ma ka halepaʻahao ʻo Kawa, ʻo ia ʻo Keawe, Makolo me Kuaumona.

Ua hali ʻia aʻe i mua o ka ʻAha Hoʻomalu ma ka Pōʻahā nei ʻo Wilikoki me A. Loʻomen, no ka hewa ʻōhumu ʻino i loko o ka manawa he ʻekolu malama i hala aku, a i hoʻomaopopo loa ʻia ma nā lā 29 a me 30 o Iulai. Ma muli o ke noi a V. V. Akepoka, lōio pale no Wilikoki, a me Mr. Whiting, lōio pale no Loʻomen, ua hoʻopaneʻe ʻia ka hoʻolohe hou ʻana o ka ʻaha i ko lāua hihia a ka Pōʻakahi, ʻAukake 5. ʻAʻole nā ʻaʻahu koa Ikalia ma ko Wilikoki kino e like me kona ʻike ʻia ʻana ma ka lā hoʻouka kaua, iā ia i mua o ka ʻaha, a ʻo Loʻomen hoʻi he kanaka Belegiuma ʻo ia i hiki mai ma ʻaneʻi he ʻekolu malama a ʻoi i hala aʻe a e lawe ana i ke kūlana lukānela ʻekahi no ko Wilikoki ʻaoʻao ma kēlā lā o ka hoʻouka kaua.

NA POʻE I HOPU ʻIA

Mai ka lā i hoʻāla ʻia ai kēia haunaele i ka Pōʻalua a hiki i ka lā i nehinei, eia iho ka papa inoa o nā poʻe i komo kino e lawelawe i ka hana, a me nā poʻe i manaʻo wale ʻia ʻo lākou pū kekahi i komo i loko o kēia huikau a hopu ʻia e hoʻopaʻa ma Kalākaua Hale: